Głodowanie w imię Boga

Anoreksja nie jest chorobą naszych czasów. Dziś dziewczyny głodzą się, by wyglądać jak modelki. Siedem wieków temu chciały w ten sposób zbliżyć się do Boga.

Aby nie wywoływać konfliktów, jak piszą kronikarze, „czasem brała do ust trochę świeżej sałaty, owoce lub warzywa. Ale kiedy tylko się odwracała, wszystko wypluwała. A jeśli połknęła przez przypadek choćby maleńki kęs, żołądek nie spoczął, dopóki nie zwrócił całego pokarmu - od ciągłych wymiotów niemal eksplodowała jej twarz. Czasem w obecności swoich przyjaciół drażniła przełyk gałązką kopru włoskiego albo gęsim piórem, aż nie zwróciła wszystkiego. Nazywała to czynieniem sprawiedliwości".

Brzmi znajomo? Przecież to klasyczny przypadek anorexia nervosa - o takich i mu podobnych czytamy nieustannie we współczesnych magazynach! Nie do końca. Opisywana kobieta miała innych idoli niż XX-wieczne piękności. Żyła w XIV stuleciu i zamiast zbliżać się do ideału urody z billboardów reklamowych wolała zbliżać się do Boga. Nazywała się Katarzyna Benincasa, a nam znana jest jako święta Katarzyna ze Sieny, jedna z najważniejszych świętych Kościoła katolickiego. Jej przypadłość bywa czasem określana „świętą anoreksją".

Głodne święte

„Talk to your daughter before beauty industry does". Czyli: „Porozmawiaj ze swoją córką, zanim zrobi to przemysł kosmetyczny" - głosi slogan jednej z firm kosmetycznych, która od kilku lat promuje naturalną kobiecą urodę. W jej reklamach widzimy piękne kobiety, którym daleko jednak do szczupłości typowych modelek. Uważa się bowiem, że to właśnie wylansowany przez reklamy i media „ideał" kobiecej figury jest jednym z czynników wywołujących anoreksję. Ale nawet jeśli współczesne nastolatki głodzą się na śmierć, by dorównać znanym z plakatów i ekranów pięknościom, to uwarunkowany psychicznie jadłowstręt wcale nie jest wymysłem naszych czasów.

Amerykański historyk prof. Rudolph M. Bell dowodzi, że objawy choroby współcześnie znanej jako anorexia nervosa można znaleźć w życiorysach średniowiecznych mistyczek. Święta Katarzyna ze Sieny, święta Weronika Giuliani, prawdopodobnie również błogosławiona Maria z Oignies oraz święte Teresa z Ávila, Teresa z Lisieux i Joanna d'Arc - lista religijnych kobiet, które poszcząc przekraczały granice rozsądku, jest długa. Bell wylicza, że spośród 170 średniowiecznych włoskich świętych kobiet aż połowa wykazywała objawy anoreksji!

Katarzyna pozbywa się ciała

Najsłynniejszym przypadkiem pozostaje jednak Katarzyna sieneńska. Również dlatego, że to jedna z najważniejszych postaci Kościoła katolickiego. Urodzona w 1347 r. w Sienie, Katarzyna Benincasa jest jedną z zaledwie trzech kobiet (obok Teresy z Ávila i Teresy z Lisieux) ogłoszonych doktorami Kościoła, czyli tych świętych, którzy szczególnie przyczynili się do zrozumienia misterium Boga.

Zdaniem badaczy ważnym elementem pomagającym w zrozumieniu przypadku Katarzyny są jej relacje z matką - Lapą. Silna fizycznie kobieta (przeżyła ok. 100 lat mimo 25 ciąż, z których połowa zakończyła się poronieniem) miała również niełatwy charakter. Zadeklarowana ateistka dyrygująca całą liczną rodziną musiała się wściec, kiedy siedmioletnia córka opowiedziała jej o swojej wizji Chrystusa, którą przeżyła wracając od swojej siostry, wydanej za mąż za bogatego, lecz brutalnego malarza. Od tej chwili Katarzyna postanowiła „pozbyć się swej cielesności" tak bardzo, jak to tylko możliwe. Ponoć już wtedy zaczęła wyrzucać jedzenie pod stół.

Kiedy Katarzyna miała 15 lat, wspomniana już siostra Bonawentura zmarła. Rodzice chcieli wydać młodszą córkę za wdowca po starszej. Katarzyna zareagowała na swój sposób - przestała przyjmować pokarm. Wkrótce jej waga spadła o połowę. Przerażeni rodzice zaprowadzili ją do miejscowego księdza, don Tommasa de la Fonte'a. Kapłan zaklinał dziewczynę w imię Boga, by choć raz dziennie coś jadła. Katarzyna spełniała to życzenie, ale przełknięte jedzenie było natychmiast zwracane. „Modlę się, by wrócić do jedzenia, ale Jego wolą jest, bym tak przeżywała moje odkupienie" - mówiła, sugerując, że to Bóg nie pozwala jej jeść.

Don Tommaso był w kropce. Nie wiedział, czy dziewczyna jest święta, opętana, czy też może ma do czynienia z wariatką. Za opętaniem przemawiał choćby fakt, że choć wyglądała na wycieńczoną głodówką, Katarzyna pełna była energii, siły fizycznej i psychicznej.

Post do grobowej deski

W końcu, kiedy miała 16 lat, jej ojciec Jacopo wbrew matce zgodził się, by Katarzyna poświęciła się służbie Bogu. Przystąpiła do tercjarek dominikańskich i służyła chorym ze sieneńskiego szpitala, jednocześnie dyktując listy (jako analfabetka nie mogła ich pisać samodzielnie), które wysyłała do możnych tego świata.

Choć nareszcie brała aktywny udział w życiu Kościoła (to ona nakłoniła papieża Grzegorza XI do powrotu do Rzymu z tzw. niewoli awiniońskiej), zaburzenia odżywiania nie ustąpiły. Całymi tygodniami jedynym jej posiłkiem był codzienny opłatek Komunii świętej. Jej stan pogorszył się dramatycznie po wielkiej schizmie zachodniej. Rozczarowanie hierarchią kościelną i ludźmi wzmocniło objawy anoreksji. Przez trzy miesiące zamknięta w celi Katarzyna ze Sieny przyjmowała zaledwie kilka kropli wody dziennie. Wycieńczona zmarła 29 kwietnia 1380 r., w wieku zaledwie 33 lat.

W tamtych czasach bliscy głodujących mistyczek niekiedy akceptowali fakt, że to boska łaska odwodzi je od przyjmowania pokarmu. Najczęściej jednak usiłowali je karmić, aby uchronić przed grzechem pychy (wynikającej z wyjątkowości przeżywania kontaktu z Bogiem), a tym bardziej grzechem samobójstwa. W późniejszych latach podejście do „świętej anoreksji" uległo zmianie. Na poszczące tak kobiety już od XVI w. patrzono podejrzliwie, nierzadko posądzając o czary. Zanim zdążyły się zagłodzić, kończyły na stosie.

Nie zawsze na śmierć

A przecież nie zawsze musiało się skończyć w ten sposób. Przypadek żyjącej na przełomie XVII i XVIII w. świętej Weroniki Giuliani świadczy o tym, że czasem dzięki emocjonalnemu wsparciu najbliższych (w tym wypadku sióstr ze zgromadzenia) i pracy nad zrozumieniem siebie, można przezwyciężyć tę wyniszczającą chorobę. Święta Weronika, która miała już w życiorysie pięcioletni ścisły post, znalazła wreszcie inne sposoby kanalizowania swoich emocji i zmarła w sędziwym wówczas wieku 67 lat.

Anoreksja nie jest więc wynalazkiem naszych czasów. Zmienia się tylko ideał, do którego dążą cierpiące na nią kobiety.

Objawy anorexia nervosa można znaleźć w życiorysach średniowiecznych mistyczek. Spośród 170 włoskich świętych połowa wykazywała objawy anoreksji.

Wojciech Mikoliński

„Farmacja i Ja”, październik 2008