Pośćmy na zdrowie

Jednodniowy post w Wigilię nikomu nie powinien zaszkodzić. Jednak skutki długotrwałej głodówki nie są już tak jednoznacznie pozytywne. To, co służy myszom skąpo odżywianym w laboratoriach, wcale nie musi przysłużyć się w taki sam sposób człowiekowi.

Tradycja Wigilii Bożego Narodzenia w Polsce zakłada w tym dniu post jakościowy, czyli wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych. Zwyczajowo pości się także ilościowo w ciągu dnia, aż do wieczerzy. Zwyczaj ten nie wynika przy tym z nakazów prawa kanonicznego, ale z polskiej tradycji.

Tradycji tej warto dochować, chyba że ktoś uważa, że post może mu zaszkodzić. Ze zdrowotnego punktu widzenia nie ma jednak zwykle większych przeciwwskazań - jednodniowy post nie przedstawia sobą żadnego ryzyka dla większości zdrowych, dorosłych ludzi. Zresztą, podobnie jak wiele innych nakazów religijnych, posty miewają także całkiem materialne, ziemskie uzasadnienie, np. cotygodniowe powstrzymywanie się od pokarmów mięsnych w piątki wpisuje się we współczesne zalecenia żywieniowe, nakazujące ograniczanie spożycia mięsa. Pojawiają się również głosy, że post jest generalnie zdrowy, a regularne głodówki mogą nawet przedłużać życie i zapobiegać nowotworom.

Z naukowego punktu widzenia nie ma jednoznacznych dowodów na zdrowotne działanie głodówek u ludzi. Faktem natomiast jest, że gryzonie w laboratoriach żywione ekstremalnie niskokaloryczną dietą przeżywają dłużej niż ich normalnie karmieni pobratymcy. W badaniu prowadzonym przez prof. Richarda Weidenrucha myszy żywione dietą ubogokaloryczną, ale uzupełnioną w niezbędne składniki odżywcze, żyły średnio ponad 40% dłużej niż myszy żywione standardową, ale kontrolowaną dietą i aż 60% dłużej niż myszy, które mogły jeść do woli. Rzadziej też chorowały na nowotwory.

Warto jednak zauważyć, że po pierwsze - gryzoń to nie człowiek, a po drugie - efekt ten obserwowano, stosując długotrwałe głodzenie na poziomie powodującym zanik płodności i zaburzenie wielu funkcji życiowych. Odnosząc taki sposób odżywiania do ludzi, należałoby sobie wyobrazić nie modne wczasy odchudzające, ale sowieckie łagry - nie znalazłoby się prawdopodobnie wielu chętnych na wydłużanie sobie życia w taki sposób (choć w Ameryce się znaleźli - patrz ramka obok). Czy zatem należy wszelkie opinie o prozdrowotnym działaniu postu włożyć między bajki? Oczywiście nie.

Opiekunowie i strażnicy

Rozsądne ograniczanie spożycia kalorii jest zasadniczo zdrowe, pod warunkiem że dieta będzie zbilansowana i w razie potrzeby uzupełniona o niezbędne składniki odżywcze.

Nie jest również całkiem pozbawione sensu mówienie o zapobieganiu nowotworom przez post. Wprawdzie w odniesieniu do ludzi bezpośredniego działania postu w tym zakresie nie udowodniono, istnieją jednak teorie łączące nowotworzenie z procesem starzenia się. Profesor Anatoly I. Yashin z centrum badań nad zdrowiem i starzeniem się z amerykańskiego Duke University uważa, że między starzeniem się a nowotworami istnieje zależność typu trade-off. Nowotwory powstają, gdy zawodzi wydolność mechanizmów obrony przed uszkodzeniami materiału genetycznego, czy to w wyniku działania czynników mutagennych, czy osłabienia mechanizmów obronnych. Owe mechanizmy dzielą się na dwa rodzaje: tzw. caretakers, czyli „opiekunowie", naprawiające uszkodzony materiał genetyczny, oraz gatekeepers, czyli „strażnicy", eliminujące poprzez apoptozę komórki z uszkodzonym genomem ulegające lub mogące ulec transformacji nowotworowej. Te ostatnie odpowiadają również za starzenie się i mogą brać udział w patogenezie miażdżycy.

Ludzie to nie myszy

Oznacza to, że w normalnej sytuacji niektóre naturalne mechanizmy obronne przed nowotworem jednocześnie skracają nam życie. Istnieje jednak, i to właśnie m.in. drogą obniżenia spożycia kalorii, możliwość zmodyfikowania działania tych mechanizmów i jednoczesnego zmniejszenia zapadalności zarówno na choroby układu krążenia, jak i na raka. O ile jednak sprawdza się to bardzo dobrze w przypadku zwierząt doświadczalnych, o tyle niezupełnie u ludzi - szacowane korzyści jeśli chodzi o długość życia nie przekraczają kilku procent, podczas gdy u zwierząt postępowanie takie wydłuża życie nawet o kilkadziesiąt procent.

Warto też zauważyć, że w przytaczanym doświadczeniu prof. Weidenrucha z Uniwersytetu Kalifornii, w którym badano kilka różnych wariantów diet ubogokalorycznych, nie wszystkie z nich zmniejszały częstość występowania nowotworów - np. myszy żywione dietą normokaloryczną w sposób kontrolowany żyły wprawdzie nieco dłużej, ale częściej chorowały na nowotwór niż myszy, które mogły jeść do woli (czyli także przejadać się).

Kalorie a Nowotwory

U ludzi zaobserwowano, że o ile redukcja kaloryczności zbilansowanej diety o ok. 25% korzystnie wpływa na wiele biochemicznych markerów ryzyka chorób układu krążenia, markery starzenia się oraz na częstość występowania niektórych nowotworów, to większe ograniczanie kaloryczności diety jest już ewidentnie szkodliwe. Prowadzony w trakcie II wojny światowej tzw. Minnesota Starvation Experiment wykazał, że trwająca 24 tygodnie dieta o 45% uboższa od normalnej prowadzi u młodych zdrowych ochotników do poważnych zaburzeń, takich jak: niedokrwistość, obrzęki, osłabienie oraz depresja. Eksperyment ten nie był jednak prowadzony w celu badań nad wydłużaniem życia, a dla wypracowania metod leczenia zagrożonych śmiercią głodową ofiar kończącej się właśnie wojny. Dzięki temu eksperymentowi wiadomo m.in., że spadek BMI poniżej 18,5 jest już niebezpieczny dla zdrowia, a spadek BMI do 11-13 (co odpowiada masie ciała ok. 30 kg przy wzroście 165 cm) grozi śmiercią głodową.

Z analiz dotychczasowych programów badawczych prowadzonych na ochotnikach trudno jednoznacznie wywnioskować, jak bardzo głodówka wpływa na powstawanie nowotworów u ludzi. Eksperyment przeprowadzony w „ekologicznej kapsule" Biosphere 2, w której 8 ochotników zamknęło się na 2 lata - niejako przypadkiem, bo uboga dieta uczestników programu nie była planowym elementem tej próby - wykazał statystycznie istotne obniżenie ciśnienia tętniczego, poziomów cholesterolu, glikemii i trójjodotyroniny. Jednak z uwagi na ograniczony czas eksperymentu trudno mówić o istotnym wpływie tegoż na występowanie nowotworów u ochotników, nawet jeśli zjawisko takie w dalszej obserwacji u nich wystąpi. Trwające obecnie większe i tym razem już planowe badanie o wdzięcznej nazwie CALERIE, zakładające długoletnią 25-proc. redukcję kaloryczności diety jej uczestników, zakończy się dopiero w 2011 r., a i tak jedynie dalsza obserwacja uczestników pozwoli na oceny.

Stosunkowo najwcześniej wiarygodne dane co do wpływu głodzenia się na rozwój nowotworów uzyskamy najprawdopodobniej od członków Calorie Restriction Society. Trzeba jednak pamiętać, że są to w większości ludzie nie tylko odżywiający się w ściśle kontrolowany sposób, ale i prowadzący konsekwentnie prozdrowotny tryb życia - uprawiający sporty, unikający szkodliwych nałogów. Nawet jeśli wystąpi u nich zmniejszona częstość pojawiania się nowotworów, i tak nie będziemy do końca wiedzieli, czy jest to wyłącznie skutek niskokalorycznej diety. Ryzyko zachorowania na nowotwór zależy od bardzo wielu czynników środowiskowych, a w pewnym, choć znacznie mniejszym stopniu również od genów. Na wiele z tych czynników, jak np. tryb życia, mamy bezpośredni wpływ, na inne, jak zanieczyszczenie środowiska, już niekoniecznie. Dlatego trudno jest ocenić wpływ jednego tylko czynnika.

* * *

Czy zatem pościć w Wigilię? Jak najbardziej, w końcu to tylko jeden dzień i piękna, narodowa tradycja. Warto też pomyśleć nad umiarkowaniem w jedzeniu i piciu na co dzień - to nie tylko jedna z cnót, ale i całkiem rozsądne zalecenie prozdrowotne.

Nie udowodniono, że głodówki znacząco polepszają stan zdrowia, ale jej łagodne formy przeciwdziałają otyłości, która jest czynnikiem ryzyka wielu poważnych chorób.

Niezłe wyniki, ale jakim kosztem?

Próbujący wcielić naukowe założenia w życie Amerykanie z Calorie Restriction Society stosują planową i dobrze zbilansowaną, ale zredukowaną kalorycznie dietę. Dotychczasowe obserwacje tego eksperymentu zdają się potwierdzać zmniejszenie ryzyka chorób układu krążenia, jednak często kosztem obniżenia wydolności i płodności oraz upośledzonego gojenia ran i zaburzeń psychiki.

dr n. med. Grzegorz Górniewski

„Farmacja i Ja”, grudzień 2008