Prawa rodziców. Co mama i tata powinni wiedzieć o urlopie macierzyńskim i ojcowskim

Kodeks pracy przewiduje wiele korzystnych rozwiązań, dzięki którym nie tylko mama, ale również tata może się opiekować małym dzieckiem. Planując powiększenie rodziny, warto je poznać i dowiedzieć się, jak z nich skorzystać.

Najważniejszym uprawnieniem rodzicielskim jest urlop macierzyński. Obecnie pracownikowi, czyli osobie zatrudnionej na podstawie umowy o pracę, przysługuje urlop macierzyński w wymiarze:

• 20 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,
• 31 tygodni w przypadku urodzenia dwojga dzieci przy jednym porodzie,
• 33 tygodni w przypadku urodzenia trojga dzieci przy jednym porodzie,
• 35 tygodni w przypadku urodzenia czworga dzieci przy jednym porodzie,
• 37 tygodni w przypadku urodzenia pięciorga i więcej dzieci przy jednym porodzie.

Urlop ten rozpoczyna się automatycznie od dnia narodzin dziecka. Dokumentami potwierdzającymi poród jest zaświadczenie wydane przez szpital oraz skrócony akt urodzenia. Należy je dostarczyć pracodawcy.

Dwa tygodnie urlopu macierzyńskiego można wykorzystać przed przewidywaną datą porodu. Jest to przywilej, a nie obowiązek. Nikt nie może do tego zmusić pracownika. Warto jednak pamiętać, że idąc na urlop macierzyński przed porodem, skraca się czas spędzony z dzieckiem.

Po wykorzystaniu po porodzie co najmniej14 tygodni urlopu macierzyńskiego mama dziecka ma prawo zrezygnować z pozostałej jego części. W takim przypadku niewykorzystana część urlopu macierzyńskiego może przypaść ojcu. Aby z niego skorzystać, musi on złożyć pracodawcy pisemny wniosek o udzielenie urlopu macierzyńskiego.

Dodatkowy macierzyński

Od 1 stycznia 2010 r. po zakończeniu podstawowego urlopu macierzyńskiego matka lub ojciec może skorzystać z dodatkowych tygodni urlopu macierzyńskiego. Wymiar dodatkowego urlopu wynosi:

• do 2 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,

• do 3 tygodni w przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka.

W efekcie w tym roku dziecko może być pod opieką rodziców 22 tygodnie, czyli prawie pięć miesięcy. W kolejnych latach dodatkowy urlop macierzyński będzie wydłużał się i przysługiwał w wymiarze do 3 tygodni, w przypadku urodzenia jednego dziecka oraz do 6 tygodni w przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie. Docelowo, w roku 2014, dodatkowy urlop wynosić będzie odpowiednio 6 lub 8 tygodni.

Dodatkowy urlop jest udzielany jednorazowo, w wymiarze tygodnia lub jego wielokrotności, bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego. Pracownik musi złożyć wniosek o udzielenie urlopu najpóźniej na siedem dni przed jego rozpoczęciem. W praktyce zdarza się jednak, że pracownik składa wniosek po terminie, tj. z 6- czy 2-dniowym wyprzedzeniem. W takiej sytuacji pracodawca może odmówić udzielenia urlopu. Nie ma jednak przeszkód, aby uwzględnił on wniosek złożony po terminie.

Urlop ojcowski

Od 1 stycznia 2010 roku ojcom przysługuje prawo do jednego tygodnia urlopu ojcowskiego. Mężczyzna musi go wykorzystać do ukończenia przez dziecko pierwszego roku życia, później traci prawo. Urlopu ojcowskiego udziela się na pisemny wniosek pracownika – ojca wychowującego dziecko. Należy go złożyć najpóźniej na 7 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Pracodawca musi go przyjąć.

Pracownik ojciec sam wskazuje termin urlopu ojcowskiego. Może on więc wykorzystać go w połączeniu z urlopem wypoczynkowym albo z jednym z długich weekendów, których w 2011 roku będzie kilka.

I jeszcze wypoczynkowy

Bezpośrednio po zakończeniu zwykłego, dodatkowego urlopu macierzyńskiego lub urlopu ojcowskiego, pracownik może złożyć wniosek o udzielenie mu urlopu wypoczynkowego. Pracodawca musi go udzielić, nawet jeśli pracownik będzie wnioskował o udzielenie pełnego wymiaru urlopu. Jest to więc korzystny sposób na zapewnienie sobie długiej przerwy w pracy. Wielu rodziców korzysta z tej możliwości, bo w ten sposób wydłużają okres bezpośredniej opieki nad dzieckiem.

Urlop wychowawczy

Pracownik zatrudniony co najmniej od 6 miesięcy ma prawo do urlopu wychowawczego w wymiarze do 3 lat. Urlop wychowawczy można wziąć bezpośrednio po macierzyńskim lub później. Może jednak skorzystać z takiego uprawnienia tylko do ukończenia przez dziecko czwartego roku życia. Można go wziąć w częściach,  maksymalnie w czterech. Za okres urlopu wychowawczego pracownikowi nie przysługuje wynagrodzenie.

Dodatkowe dni wolne

Warto też pamiętać, że z tytułu urodzenia dziecka pracownikowi przysługują dwa dni urlopu okolicznościowego. Można wnioskować o ich przyznanie razem lub osobno. Pracodawca nie może odmówić zgody na tzw. urlop okolicznościowy. Może jednak zażądać dostarczenia dokumentu uprawniającego do zwolnienia z pracy, czyli odpisu skróconego aktu urodzenia dziecka.

Ponadto jeżeli pracownik, zarówno matka jak i ojciec, wychowuje przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat, w ciągu roku kalendarzowego może skorzystać z dwóch dni zwolnienia z pracy. Za czas ten przysługuje mu wynagrodzenie. Wniosek podwładnego o udzielenie dni wolnych na opiekę nad dzieckiem jest wiążący dla pracodawcy, więc nie może on go odrzucić.

Danuta Niewiadomska
dn@farmacjaija.pl

Powrót do pracy

Osoby wracające do pracy po urlopie macierzyńskim mogą skorzystać z dwóch uprawnień, pozwalających na wydłużenie czasu spędzanego z dzieckiem.

Jeżeli pracownik (matka lub ojciec dziecka) nie korzysta z urlopu wychowawczego, ma prawo zwrócić się do pracodawcy o obniżenie czasu pracy maksymalnie o połowę. Prawo to przysługuje w okresie, w którym pracownik mógłby przebywać na urlopie wychowawczym, czyli do ukończenia przez dziecko 4 lat. Od momentu złożenia wniosku o obniżenie wymiaru czasu pracy do powrotu do pracy na poprzednich zasadach, pracownik chroniony jest przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę (maksymalnie 12 miesięcy). Wyjątkiem jest likwidacja, upadłość zakładu pracy lub rozwiązanie umowy o pracę z winy pracownika. Oznacza to, że obniżając wymiar czasu pracy choćby o jedną dziesiątą etatu (tj. przy8-godz. dniu pracy o jedną godzinę dziennie), rodzic gwarantuje sobie roczną ochronę przed zwolnieniem.

Mama karmiąca piersią, pracująca dłużej niż 6 godzin dziennie, ma prawo do dwóch półgodzinnych przerw w pracy. A jeśli karmi więcej niż jedno dziecko, każda przerwa wynosi 45 minut. Na wniosek pracownicy przerwy mogą być udzielane łącznie. Pozwala to skrócić czas pracy, np. z 8 do 7 godz. Jeżeli czas pracy nie przekracza 6 godz. dziennie, przysługuje jedna przerwa. Matka, która chce skorzystać z przerwy, powinna złożyć w tej sprawie wniosek do pracodawcy. Na jego żądanie musi też przedstawić zaświadczenie lekarskie potwierdzające, że karmi dziecko piersią. Z prawa do przerw na karmienie nie mogą skorzystać kobiety zatrudnione przez czas krótszy niż 4 godziny dziennie.

To również warto wiedzieć

• Gdy urodzi się wcześniak. Dziecko urodzone przed wyznaczonym terminem porodu często wymaga hospitalizacji. Jeżeli dziecko przebywa w szpitalu już osiem tygodni, mama ma prawo przerwać urlop macierzyński, a jego pozostałą część wykorzystać po zakończeniu hospitalizacji. Na czas hospitalizacji najlepiej postarać się o zwolnienie lekarskie lub zasiłek opiekuńczy (więcej na stronie www.zus.gov.pl), o ile mama powinna przebywać w szpitalu wraz z dzieckiem.

• Gdy mama trafi do szpitala. Z kolei mama, która wykorzystała osiem tygodni urlopu macierzyńskiego po porodzie, ale ze względu na stan zdrowia wymaga hospitalizacji, może przerwać urlop macierzyński. Wówczas ojcu wychowującemu dziecko będzie przysługiwał urlop „macierzyński” w wymiarzeodpowiadającym pobytowi mamy w szpitalu.

• Co najmniej tydzień przed zakończeniem podstawowego urlopu macierzyńskiego trzeba złożyć wniosek o dodatkowy urlop macierzyński. Można go sformułować w ten sposób: Na podstawie kodeksu pracy proszę o udzielenie mi dodatkowego urlopu macierzyńskiego w wymiarze 14 dni kalendarzowych, bezpośrednio po podstawowym urlopie macierzyńskim, czyli od 12 marca 2011 roku do 25 marca 2011 roku, na dziecko urodzone 25 września 2010 roku.

• Za cały okres dodatkowego urlopu macierzyńskiego lub urlopuojcowskiego pracownikom przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.

Przeczytaj też:

Prawo do urlopu

"Farmacja i Ja" marzec 2011