Prawo do urlopu

Zbliża się czas wakacyjnych wyjazdów. W gronie koleżanek i kolegów zaczynają się rozmowy, kto, kiedy i jak długi urlop planuje. Wcześniej jednak warto sprawdzić, czy każdy ma szansę na dwa tygodnie wolnego, co zrobić, gdy zamiast wypoczywać, zachorujemy i czy szef  ma prawo do przerwania nam słodkiego lenistwa nad morzem.

Pierwsza praca bez długich wakacji

Każdy pracownik ma prawo do urlopu wypoczynkowego w wymiarze:

• 20 dni – gdy pracuje krócej niż 10 lat,
• 26 dni – jeśli pracuje co najmniej 10 lat.

Nie oznacza to jednak, że trzeba przepracować co najmniej 10 lat, by mieć 26 dni wolnego. Na długość urlopu wpływa m.in. wykształcenie. Zgodnie z kodeksem pracy do stażu, od którego zależy wymiar urlopu, wlicza się:

• 4 lata za ukończenie ogólnokształcącej szkoły średniej,
• 6 lat za ukończenie szkoły policealnej,
• 8 lat za ukończenie szkoły wyższej.

Okresów nauki nie sumuje się. Ukończenie najpierw liceum, a potem studiów nie daje 12 lat zaliczanych do stażu. Zatem technik farmaceutyczny rozpoczynający karierę zawodową po szkole policealnej prawo do 26-dniowego urlopu zdobędzie po 4 latach pracy.

Osoby podejmujące pracę po raz pierwszy prawo do urlopu w pełnym wymiarze zyskają dopiero po przepracowaniu dwunastu miesięcy. W pierwszym roku pracy prawa do urlopu nabywa się bowiem proporcjonalnie do przepracowanego okresu. Na trzytygodniowe wakacje można pojechać dopiero po roku pracy, pod warunkiem że pracodawca wyrazi zgodę na taki długi urlop.

Jeśli ktoś nie wykorzysta urlopu w danym roku kalendarzowym, to powinien pamiętać, że prawo do urlopu przedawnia się z upływem 3 lat. Po tym okresie wolne dni przepadają.

Wypoczynek dobrze zaplanowany

Generalnie według kodeksu pracy urlopy wypoczynkowe pracowników powinny być udzielane zgodnie z planem urlopów, z tym że ten obowiązek nie dotyczy firm, w których nie działa zakładowa organizacja związkowa (czyli większości aptek). W nich pracodawca ustala termin urlopu po porozumieniu z pracownikiem. Oznacza to, że nie zawsze można otrzymać urlop w terminie, w którym się chce. Jeśli pracownik złoży wniosek urlopowy niezgodny z planem urlopów lub bez wcześniejszego porozumienia z pracodawcą, może nie dostać zgody na wolne. Warto też pamiętać, że w wielu firmach istnieje zasada, kto pierwszy, ten lepszy, czyli kto pierwszy złoży wniosek na urlop w danym terminie, ten go otrzyma. Dlatego rozpoczynając pracę u nowego pracodawcy, warto dowiedzieć się, jakie obowiązują zasady. Mimo wcześniejszego wyrażenia zgody, pracodawca ma prawo do przeniesienia terminu urlopu, o ile nastąpią szczególne okoliczności, w których nieobecność pracownika spowodowałaby poważne zakłócenia toku pracy, np. nagła choroba innego pracownika, którego trzeba zastąpić. Jeśli dana osoba poniosła już koszty związane z urlopem, np. wykupiła wczasy, może domagać się zwrotu wydatków od pracodawcy.

Wczasy przerwane chorobą

Trzeci dzień urlopu, nagle pojawia się gorączka, ból gardła, katar. Lekarz stwierdza grypę i radzi poleżeć tydzień w domu. Takie sytuacje zdarzają się dość często i wówczas warto wziąć zwolnienie lekarskie. Zgodnie z kodeksem pracy przerwanie urlopu powodują:

• czasowa niezdolność do pracy wskutek choroby,
• odosobnienie w związku z chorobą zakaźną,
• odbywanie ćwiczeń wojskowych albo przeszkolenia wojskowego,
• urlop macierzyński.

Pracownik musi jednak powiadomić pracodawcę o chorobie lub innej wyżej wymienionej przyczynie przerwania urlopu. Dni urlopu, które nie zostały wykorzystane z powodu np. udokumentowanej zwolnieniem choroby, są do odebrania w innym terminie (do końca roku kalendarzowego, a najpóźniej do końca pierwszego kwartału następnego roku). Nie można zatem samodzielnie przedłużyć sobie wolnego o dni spędzone w łóżku. Jest to możliwe jedynie w sytuacji, gdy pracownik otrzyma zgodę od szefa na przedłużenie sobie wolnego. Gdy zwolnienie lekarskie jest dłuższe niż urlop, np. przedostatniego dnia urlopu pracownik złamał nogę i jest unieruchomiony przez kolejne dwa tygodnie, to oczywiście nie ma obowiązku stawienia się do pracy, a jego nieobecność jest usprawiedliwiona.

Warto pamiętać, że opieka nad chorym dzieckiem nie skutkuje przerwaniem urlopu i nie daje możliwości wykorzystania tych dni w późniejszym terminie. Jeśli jednak dziecko zachoruje choćby dzień przed terminem rozpoczęcia urlopu, to wówczas pracodawca musi przesunąć termin urlopu.

Urlop może przerwać także sam pracodawca. Ma do tego prawo, pod warunkiem  że obecność pracownika jest konieczna ze względu na bardzo ważne okoliczności, których nie można było przewidzieć przed rozpoczęciem urlopu. Wówczas jednak musi pokryć koszty poniesione w związku z odwołaniem z urlopu, np. koszty powrotu, wykupionych wczasów. Aby przerwać urlop, pracodawca musi dodzwonić się do pracownika, który nie ma obowiązku odbierania telefonu, o ile nie stanowi tak np. regulamin pracy.

Urlop na żądanie

Pracownik ma w ciągu roku prawo do czterech dni urlopu na żądanie. Nie są to jednak dodatkowe wolne dni, każdy z nich jest odliczany z wymiaru przysługującego urlopu wypoczynkowego. Oznacza to, że pracownik, który wykorzystał cały przysługujący mu urlop wypoczynkowy, nie ma prawa do wolnego na żądanie.

O niespodziewanym urlopie należy powiadomić pracodawcę w dniu jego rozpoczęcia. Jeśli jednak na skutek nadzwyczajnych okoliczności życiowych jest to niemożliwe, spóźnione zgłoszenie wniosku urlopowego nie jest uznawane za winę pracownika. Na wszelki wypadek warto jednak zadbać o dowód potwierdzający poinformowanie pracodawcy, np. zachować e-maila, SMS-a wysłanego do szefa. W firmach mało przyjaznych pracownikom zdarza się, że nagła nieobecność uznawana jest za naruszenie obowiązków pracowniczych. Mając kopię e-maila z prośbą o urlop na żądanie, można ją pokazać podczas rozmowy z szefem.

Pracodawca może odmówić udzielenia wolnego na żądanie, ale tylko wtedy, gdy zaistnieje wcześniej nieprzewidziana potrzeba obecności pracownika w firmie. Powinien szybko poinformować pracownika o odmownej decyzji i nie powinien z tym zwlekać do końca dnia pracy. Jeśli szef odmówi, trzeba stawić się w pracy. Jeśli pracodawca nie odpowiada długo na e-mail czy faks, można bez stresu rozpocząć urlop.

Uwaga! Gdy w danym roku nie wykorzystamy prawa do całej puli urlopu na żądanie, to nie przechodzi on na rok następny.

Zasady ustalania urlopów

Pracodawca musi przestrzegać kilku zasad przy ustalaniu urlopów. Przede wszystkim:

• zatrudniający jest obowiązany udzielić urlopu w tym roku kalendarzowym, w którym pracownik uzyskał do niego prawo;
• każdy pracownik ma prawo do 14 kolejnych dni kalendarzowych wolnego (10 dni roboczych). Zatem pracodawca nie może odmówić dwutygodniowego urlopu , zasłaniając się dobrem firmy;
• urlop udzielany jest na wniosek pracownika;
• urlop zaległy, czyli niewykorzystany w roku, w którym pracownik nabył do niego prawo , trzeba wykorzystać do końca pierwszego kwartału następnego roku kalendarzowego;
• za czas urlopu przysługuje takie wynagrodzenie, jakie pracownik by otrzymał, gdyby w tym czasie pracował. Zmienne składniki wynagrodzenia mogą być obliczane na podstawie przeciętnego wynagrodzenia z 3 miesięcy poprzedzających miesiąc rozpoczęcia urlopu.

Wolne na ślub

Na ważne wydarzenia rodzinne przysługują dodatkowe dni wolne. Wykorzystując je, nie zmniejsza się wymiaru przysługującego urlopu wypoczynkowego.

Jeden dzień wolnego przypada na:

• ślub dziecka pracownika,
• zgon i pogrzeb siostry, brata, teściowej, teścia, babci, dziadka,
• zgon i pogrzeb innej osoby, będącej na utrzymaniu lub pod bezpośrednią opieką pracownika.

Dwa dni wolnego można wziąć w razie:

• ślubu pracownika,
• urodzenia się dziecka,
• zgonu i pogrzebu małżonka, dziecka, ojca, matki, ojczyma lub macochy.

Ważne wydarzenia rodzinne i osobiste, na które przysługuje tzw. urlop okolicznościowy, wymienione są w rozporządzeniu w sprawie m.in. udzielania zwolnień od pracy. Należy też pamiętać, że wolne przysługuje na ślub cywilny lub konkordatowy, czyli taki, który ma moc prawną. Oznacza to, że jeśli pracownik najpierw wziął ślub cywilny i nie skorzystał z przysługujących wolnych dni, to nie otrzyma wolnego na ślub kościelny, który odbędzie się za miesiąc, rok czy dwa lata. Ten ślub kościelny nie będzie już bowiem ślubem konkordatowym.

Z urlopu nie trzeba korzystać w dniu ślubu lub narodzin dziecka. Osoby uprawnione do dwóch dni nie mają obowiązku wykorzystania ich dzień po dniu – mogą wnioskować o przyznanie ich razem lub osobno. Jednak ważne jest, aby wolne wziąć w możliwie bliskim terminie od wystąpienia określonych wydarzeń rodzinnych. Pracodawca nie może odmówić zgody na tzw. urlop okolicznościowy.

Podstawa prawna

Dział siódmy rozdział I ustawy z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. DzU z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.). Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (DzU nr 60, poz. 281 z późn. zm.).

tekst: Danuta Niewiadomska

„Farmacja i Ja”, czerwiec 2010