Wypaleni

Gasnąca nagle żarówka i dramatyczny pożar - to dwa różne, lecz równouprawnione skojarzenia związane z wypaleniem zawodowym. Z pozoru następuje ono nagle, ale menedżer świadomy zagrożeń może dość szybko rozpoznać pewne symptomy.

Początkowo syndrom wypalenia zawodowego przypisywano wyłącznie zawodom polegającym na niesieniu pomocy innym. Według takiego rozumienia na proffesional burnout narażeni mieli być wyłącznie lekarze, pielęgniarki (to od badań nad tą grupą w latach 50. XX wieku rozpoczęły się dyskusje nad problemem), a także nauczyciele. Dziś wiadomo już, że najszybciej wypalają się pracownicy szczebli kierowniczych i wszyscy ci, których praca polega na intensywnych kontaktach z ludźmi: pacjentami, klientami, uczniami, petentami. Jest to więc szeroka grupa profesji związanych ze świadczeniem usług. Zważywszy zaś na to, że żyjemy w społeczeństwie, w którym produkcja sensu stricto wypierana jest przez usługi, liczba narażonych na wypalenie będzie nieubłaganie rosnąć.

Groźne zarzewie

Wypalenie zawodowe definiuje się najczęściej jako odpowiedź organizmu na długotrwały stres związany z pracą. Źródła tego stresu mogą być różne: przeciążenie obowiązkami, walka z zadaniami przerastającymi kompetencje, ale także możliwości psychiczne pracownika. Ten ostatni scenariusz ma miejsce wówczas, gdy pracownik obarczony jest zbyt wielką odpowiedzialnością, która zamiast nobilitować i motywować, zaczyna ciążyć. Wypalenie pojawia się także wtedy, gdy uciążliwość pracy bierze się z jej monotonności i towarzyszącej jej nudy.

Poddani długotrwałemu stresowi menedżerowie pękają psychicznie lub - by trzymać się metafory wypalenia - przepalają jak żarówka i tracą wszelką motywację do działania. Nawet praca, która kiedyś była pasją lub przyjemnością, staje się ciężkim przymusem. Brak motywacji pociąga za sobą, często nawet nieuświadamianą do końca, reakcję ucieczki.

Wyłapać symptomy

Objawy, które początkowo dają o sobie znać jedynie w związku z pracą, stopniowo, jak pożar, ogarniają coraz szersze obszary, również życia pozazawodowego. Wypalenie to proces, z którego wyodrębnić można trzy zasadnicze etapy:

• Etap pierwszy: ucieczka w chorobę, odczucie zmęczenia, drażliwości, ciągłego napięcia. Bezsenność. Nadmierna lub osłabiona aktywność, brak entuzjazmu do pracy.
• Etap drugi: unikanie kontaktów z ludźmi, dystans, zmiana w sposobie zwracania się do klientów. Deprecjonowanie pracy innych, cynizm. Trudności z komunikowaniem się w zespole.
• Etap trzeci: Kumulacja dotychczasowych oznak. Agresja lub wycofanie. Nasilone objawy somatyczne, kłopoty ze snem, ciężkie sny, zmiany w sposobie odżywiania się. Skrajnie - myśli samobójcze.

Większość z objawów ma charakter subiektywny, o ile więc sam zainteresowany jest świadomy zagrożenia, może rozpoznać niektóre z nich u siebie. Są jednak również pewne zewnętrzne symptomy wypalenia, które pomogą zarządzającemu zdiagnozować zagrożenie nie tylko u siebie, ale także u pracowników.

Grupy ryzyka

Nie tylko rodzaj wykonywanej pracy lub piastowane stanowisko predysponuje do wypalenia. Psychologowie wyodrębnili również pewne cechy osobowości, które czynią podatnym na wypalenie. Są to:

• kłonność do perfekcjonizmu,
• zaniżona lub zawyżona samoocena,
• brak elastyczności w postawach,
• brak asertywności,
• przewrażliwienie na punkcie ocen ferowanych przez innych.

Obraz osoby, jaki można stworzyć na podstawie wymienionych cech, to perfekcjonista o pryncypialnym podejściu do wykonywanej pracy i absolutnym braku dystansu do siebie. Nic więc dziwnego, że takiej osobie trudniej będzie w porę dostrzec i nazwać narastający problem wypalenia i podjąć skuteczne środki zaradcze. Dlatego też wymienione cechy nie tylko czynią bardziej podatnym na wypalenie - te same postawy powodują, że w momencie, gdy do wypalenia już dojdzie, trudniej jest wyjść z dołka.

Zapobiegać, nie leczyć

Pierwszy i najważniejszy środek zaradczy w walce z wypaleniem uważni czytelnicy niniejszego artykułu już w zasadzie przedsięwzięli. Zasadniczą bowiem kwestią jest uświadomienie sobie problemu i przyjęcie do wiadomości, że syndrom wypalenia zawodowego jest niejako naturalną konsekwencją i pochodną kilku czynników: piastowanego stanowiska, warunków zewnętrznych, ale często także predyspozycji osobistych.

Brak samoświadomości prowadzi do - zdaniem psychologów najbardziej niebezpiecznego w syndromie wypalenia - poczucia winy, które bierze się z chęci ucieczki przed obowiązkami. Po pierwsze więc trzeba zdać sobie sprawę, że zasoby energii psychicznej każdego, nawet najsprawniejszego menedżera są ograniczone. Wypalenie to pewien symptom i wołanie o zmianę (organizacji, trybu pracy), a nie stan, który należy leczyć tabletkami na bezsenność lub ból głowy.

Oczywiście od dawna wiadomo, że niezależnie od leku, zawsze lepiej zapobiegać niż leczyć. Jednym z priorytetowych wskazań w walce z potencjalnym (ale także już zaistniałym) wypaleniem jest wypoczynek.

Dwa tygodnie to minimum

Każdy pracownik, a już tym bardziej menedżer, który szczególnie narażony jest na stres, powinien przynajmniej raz w roku udać się na urlop, nie krótszy niż dwutygodniowy.

Nie tylko psychologowie promują dwa tygodnie całkowitego oderwania się od pracy jako najskuteczniejsze antidotum w walce z wypaleniem. W sukurs tym zaleceniom idzie także litera prawa: pracownicy i menedżerowie, którzy wybierają się na co najmniej dwutygodniowe urlopy, mogą liczyć na specjalne bonusy wypłacane z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych, a w mniejszych firmach w ramach tzw. świadczenia urlopowego (więcej na ten temat na str. 8).

Tworzenie każdego z tych systemów świadczeń nie jest obligatoryjne dla wszystkich firm i przy zachowaniu pewnych warunków formalnych właściciel przedsiębiorstwa może uniknąć płacenia świadczeń urlopowych w jakiejkolwiek postaci. Nie oznacza to jednak, że pracodawca, który nie zdecydował się na systemowe dofinansowanie wczasów swojej kadry, nie może zachęcić pracownika do efektywnego wypoczynku. Pomocne mogą się tu okazać systemy voucherów i bonów turystycznych.

To dobre rozwiązanie zwłaszcza w sytuacjach wymagających nagłej interwencji i aktywnej zachęty do skorzystania z urlopu przez zmęczonego menedżera. Przekazanie świadczenia w tej formie daje bowiem pracodawcy przynajmniej cień szansy, że beneficjent skorzysta z autentycznego i efektywnego wypoczynku.

Wypalenie zawodowe najczęściej wynika z długotrwałego stresu związanego z pracą. Dlatego też najszybciej wypalają się menedżerowie firm.

Subiektywne i zewnętrzne symptomy wypalenia

SUBIEKTYWNE:

• Straciłeś entuzjazm do pracy.
• Czujesz, że to, co było wyzwaniem, teraz jest dla ciebie zagrożeniem.
• Irytują cię pacjenci i pracownicy.
• Czujesz się bezsilny i bezradny.
• Szybciej się męczysz.
• W samotności oddajesz się przygnębieniu.

ZEWNĘTRZNE:

• Zwlekasz z wyjściem do pracy.
• Przynosisz kłopoty i frustracje z pracy do domu.
• Zabierasz pracę do domu.
• Częściej fizycznie źle się czujesz.
• Inaczej zwracasz się do pacjentów, pracowników.
• Twoje reakcje emocjonalne są nieprzewidywalne.
• Zwiększasz fizyczny dystans, drażni cię fizyczna bliskość ludzi.
• Drobne wypadki, urazy zdarzają ci się częściej niż dotychczas.
• Inaczej jesz, inaczej odpoczywasz, gorzej śpisz.
• Irytujesz się bez powodu.
• Chętnie przyłączasz się do osób narzekających na pracę.

Autor: Magdalena Adamska,

autorka tekstów ekonomicznych, publikowała m.in. w „Rzeczpospolitej", „Pulsie Biznesu", „Życiu Warszawy", „Home & Market", „Gazecie MSP", „Nowym Rynku"

„Farmacja i ja”, lipiec - sierpień 2009