Jak Cię widzą, tak Cię piszą

Pracujesz w aptece do późna. Sama. W drzwiach staje ostrzyżony „na zero", mężczyzna, ubrany w dres i skórzaną kurtkę. Podchodzi do okienka i gwałtownie wyciąga zza pazuchy niewielki przedmiot. Serce podchodzi ci do gardła. Ale... właściwie dlaczego?

Każdy człowiek nieustannie obserwuje otoczenie i na podstawie uzyskanych informacji wyciąga wnioski na temat najwłaściwszego zachowania w danym momencie. Proces ten nazywany jest poznaniem społecznym.

Istnieją dwa rodzaje poznania społecznego: myślenie kontrolowane oraz myślenie automatyczne. Porównuje się je obrazowo do dwóch rodzajów kierowania samolotem - ręcznego (nazywane myśleniem kontrolowanym) i za pomocą autopilota (tzw. myślenie automatyczne).

Myślenie bez wysiłku

Myślenie automatyczne jest nieświadome, mimowolne. Pozwala w mgnieniu oka ocenić nową sytuację na podstawie wcześniejszych doświadczeń i umożliwia błyskawiczne podjęcie decyzji wówczas, gdy czasu jest mało, a informacji niewiele lub są one wieloznaczne. To właśnie ono sprawia, że na widok podejrzanego osobnika w ciemnej uliczce przyspieszmy kroku. Niestety, myślenie automatyczne ma również wady: jest przyczyną myślenia stereotypami i zachowań nieadekwatnych do rzeczywistej sytuacji.

Wybór schematu zachowania zależy od kilku czynników. Kiedy do apteki wejdzie osoba zataczająca się i bełkocząca, to nasza interpretacja przyczyny tego zjawiska będzie uzależniona np. od dostępności (łatwości wyszukania) pewnych schematów i pojęć zakodowanych w umyśle. Jeśli mamy w rodzinie alkoholika, zapewne pierwszym skojarzeniem będzie upojenie alkoholowe, a jeśli chorujemy na cukrzycę, najpierw pomyślimy o hipoglikemii. Schematy mogą się również nasuwać pod wpływem czynności lub informacji poprzedzających dane zdarzenie (np. jeśli chwilę wcześniej wyczuliśmy alkohol od innego pacjenta).

Schematy mogą wpływać na wyrażane sądy i podejmowane decyzje, nawet jeśli zostały już zdyskredytowane.

Heurystyki, czyli myślenie na skróty

Jeśli schematów jest zbyt dużo, zazwyczaj posługujemy się skrótami myślowymi, zwanymi heurystykami sądów.

Pierwszą z nich jest heurystyka dostępności, która polega na formułowaniu opinii na podstawie pierwszego pojawiającego się skojarzenia. W wielu sytuacjach jest ona przydatna, ponieważ im łatwiej podać przykład dowodzący jakiegoś twierdzenia, tym bardziej prawdopodobne, że jest ono prawdziwe. Niestety, heurystyka dostępności może być przyczyną nieporozumień, np. postawienia złej diagnozy przez lekarza. Niektóre badania dowodzą, że za najbardziej prawdopodobne uznaje się rozpoznania, które łatwiej przychodzą na myśl, nawet jeśli objawy mogą sugerować także inne choroby. I przeciwnie: zdarza się, że prawidłową diagnozę postawi dopiero dziesiąty z kolei lekarz, który akurat tydzień wcześniej oglądał film fabularny o pacjencie dotkniętym taką właśnie chorobą.

Drugim skrótem myślowym jest heurystyka reprezentatywności. Bywa ona stosowana do klasyfikowania obiektów na podstawie podobieństwa do typowego przypadku (np. modelu podręcznikowego, własnego wyobrażenia). Jeśli osoba z poprzedniego przykładu wygląda jak bezdomny, zapewne uznamy jej objawy za efekt upojenia alkoholowego, choć przecież równie dobrze może być diabetykiem z hipoglikemią; jeśli natomiast ubrana jest elegancko, raczej nie pomyślimy o alkoholu (choć przecież założenie garnituru nie zabezpiecza przed upiciem się). Przyczyną takiej interpretacji jest informacja o proporcji podstawowej, czyli względnej częstości występowania przedstawicieli danej kategorii w populacji. Nasza decyzja podjęta na podstawie heurystyki reprezentatywności będzie w większości przypadków słuszna - zapewne więcej jest bezdomnych alkoholików niż bezdomnych z cukrzycą.

Trzeci rodzaj heurystyk to heurystyka zakotwiczenia i dostosowania. Polega ona na podejmowaniu decyzji na podstawiezupełnie niezwiązanych z meritum punktem wyjścia. Na przykład sędzia, który poprzedniego dnia świętował 15-lecie swojego małżeństwa, wyda surowszy wyrok niż taki, który poprzedniego dnia obchodził 5. urodziny swojego dziecka. W tym przypadku liczba 15 lub 5 stanowi (nieświadomie!) punkt wyjścia, który następnie poddaje się niewielkiej modyfikacji. Choć zjawisko to może się wydawać absurdalne, zostało wielokrotnie udowodnione.

Heurystykami posługują się - w mniejszym lub większym stopniu - wszyscy, mimo że każdy z nas jest głęboko przekonany o kontrolowaniu własnego postępowania.

Myślenie wymagające wysiłku

Drugi rodzaj myślenia to myślenie kontrolowane. Zostało ono zdefiniowane jako świadome, zamierzone, dobrowolne oraz wymagające wysiłku. Jednym z jego celów jest weryfikowanie i równoważenie myślenia automatycznego. Zazwyczaj ludzie posługują się myśleniem automatycznym nie tylko w razie konieczności podjęcia błyskawicznej decyzji, ale również na co dzień - w sprawach błahych, w pośpiechu i rozproszeniu, kiedy nie mają czasu lub ochoty głębiej zastanowić się nad wyrażanymi przez siebie opiniami lub podejmowanymi decyzjami.

Zgodnie z heurystyką zakotwiczenia i dostosowania automatycznie przyjmujemy za prawdę każdą informację, która pojawia się jako pierwsza. Następnie oceniamy, czy nie kłóci się z naszą dotychczasową wiedzą lub logiką i w razie konieczności odrzucamy nieprawdę. Kiedy po całym dniu pracy oglądamy telewizję i widzimy np. reklamy wyborcze, pozostaniemy na „automatycznym pilocie" dopóty, dopóki ich treść nie przykuje naszej uwagi. Słysząc z ust polityka „Jeśli zostanę wybrany, obniżę podatki, zreformuję służbę zdrowia, zmniejszę bezrobocie, zwiększę emerytury i renty, ograniczę przestępczość i będę mył twój samochód w każdą sobotę", zapewne zwrócimy uwagę dopiero na ostatnie słowa. Ponieważ weryfikacja informacji i ich odrzucenie wiąże się z wysiłkiem, częściej jesteśmy skłonni uwierzyć w fałszywe informacje, kiedy jesteśmy zmęczeni, słabo zmotywowani lub zajęci czymś innym.

Wymazywanie przeszłości

Zaabsorbowanie innymi sprawami i niemożność myślenia kontrolowanego ogranicza zdolność wypierania myśli, czyli unikania myślenia o czymś, o czym chcielibyśmy jak najszybciej zapomnieć. Skuteczność wypierania zależy od dwóch procesów: automatycznego monitorowania, czy nie pojawia się jakieś skojarzenie z niepożądanym tematem, oraz kontrolowanego procesu operacyjnego, który odwraca naszą uwagę w innym kierunku. Kiedy kontrolowany proces operacyjny nie spełnia swojego zadania, ponieważ jesteśmy zmęczeni lub zajęci, proces monitorowania nadal wykrywa pojawianie się niechcianych myśli, które jednak przedostają się do świadomości i atakują ją ze zdwojoną siłą. To właśnie dlatego im bardziej staramy się o czymś nie myśleć, tym trudniej się od tych myśli opędzić. Koszty emocjonalne tego procesu są tak wielkie, że wywołują konsekwencje fizjologiczne (osłabienie czynności układu odpornościowego).

„Automatyczny pilot" wyłącza się w jeszcze w jednym rodzaju sytuacji: gdy „prawie nam się udało". W takich okolicznościach jesteśmy skłonni do myślenia kontrfaktycznego, czyli zastanawiania się, jak mogłoby być, gdybyśmy w danej sytuacji zachowali się inaczej. Badania wykazały na przykład, że zdobywca brązowego medalu jest bardziej zadowolony niż zdobywca srebrnego, a osoby, które straciły kogoś bliskiego cierpiały tym mocniej, im łatwiej przychodziło im wyobrażenie sobie możliwości uniknięcia tragedii.

Myślenie kontrfaktyczne może doprowadzić do depresji, jeśli nie pozwala oderwać się od rozpamiętywanych przeżyć. Bywa jednak korzystne, jeśli umożliwia wyciągnięcie konstruktywnych wniosków na przyszłość.

Izabela Zdolińska

Negocjator i mediator, współzałożycielka Stowarzyszenia Instytut Rozwiązywania Konfliktów.

„Farmacja i ja”, marzec 2008