Ciąża, praca, znajomi

Na pewnym etapie życia prawie każda kobieta myśli o dziecku. Czy kobieta w ciąży, po porodzie, poronieniu albo w trakcie leczenia niepłodności się zmienia? Zdaniem psychologów – tak; wszystkie te sytuacje wpływają na zachowania, a nawet na zdolności poznawcze.

W indywidualnej hierarchii wartości każdego człowieka najczęściej rodzina zajmuje ważniejszą pozycję niż praca. Starania o powiększenie rodziny wpływają więc na zachowania kobiet – także w pracy. Dzieje się tak ze względów psychologicznych, ale i fizjologicznych – przecież w trakcie ciąży, po jej rozwiązaniu, a także podczas leczenia niepłodności zmienia się poziom hormonów w organizmie kobiety.

Co się dzieje w ciąży

Naukowcy od dawna zajmują się problemem związku poziomu hormonów u ciężarnej z jej zachowaniami, a także – wpływem tych zachowań na płód. Szczególnie w dwóch ostatnich trymestrach ciąży gospodarka organizmu „szaleje” – poziom estrogenów przewyższa znacznie poziom progesteronu, a to może nasilać reakcje lękowe.

Psychologowie P.M. Shereshefsky i L.J. Yarrow badali grupę sześćdziesięciu małżeństw przez okres ciąży. Przedmiotem ich zainteresowania były relacje między partnerami, reakcje emocjonalne kobiet, procesy fizjologiczne związane z ciążą. Stwierdzili, że zwłaszcza w pierwszym trymestrze zaobserwować można wyraźne zmiany w stosunku do okresu przed zapłodnieniem.

Charakterystyczne były: zwiększona wrażliwość i drażliwość przyszłych mam, często ujawniany niepokój i lęk, stany depresyjne – wszystko to występowało obok radości i ekscytacji związanej z oczekiwanym przyjściem na świat dziecka. W drugim i trzecim trymestrze niepożądane objawy zmniejszały się, by powrócić tuż przed porodem.

Psychologowie zwracają uwagę, że zmiany hormonalne mają wpływ nie tylko na labilność emocjonalną, ale i przebieg procesów poznawczych: myślenia, zapamiętywania, postrzegania, formułowania wniosków. Uważa się, że u ok. 12% ciężarnych koncentracja pogarsza się na tyle znacząco, że obniżeniu ulega poziom wykonywania zadań, które wymagają skupienia. Badacze dowodzą też, że normą mogą być zaburzenia pamięci, a także inny styl myślenia i rozwiązywania problemów, bardziej oparty na intuicji niż na racjonalnych przesłankach.

Nieco inne procesy zachodzą, gdy ciąża kobiety jest zagrożona. W tym przypadku znacznie wzrasta poziom lęku. Jeśli często są hospitalizowane albo muszą leżeć w domu, dochodzi kolejny powód do niepokoju: praca. Czy uda się ją utrzymać? Co będzie, gdy zatrudnią kogoś innego i po porodzie nie będzie dokąd wrócić? Taki przewlekły stres może prowadzić do depresji, a nawet być przyczyną poronienia.

Gdy na świat przychodzi dziecko

Choć przyjmuje się, że urodzenie dziecka to jednoznacznie radosne wydarzenie, kobiety postrzegają je inaczej. Zmienia się cały harmonogram dnia; kobiety, które po raz pierwszy zostają matkami, często nie potrafią się odnaleźć w nowej roli.

Wyróżnia się trzy rodzaje zaburzeń poporodowych:

• Smutek poporodowy. Występuje u 80-85% kobiet. Pojawia się najczęściej kilka tygodni po rozwiązaniu i samoistnie mija mniej więcej po dwóch tygodniach. Do objawów zalicza się: niestabilność emocjonalną, częste wybuchy płaczu, zaburzenia snu, brak apetytu. Nie jest wymagane żadne leczenie, po prostu wystarczy czas i wsparcie ze strony otoczenia.
• Depresja poporodowa. Dotyka 10-15% kobiet po urodzeniu dziecka. Występuje w ciągu jednego miesiąca od rozwiązania. Jej główne objawy to strach, poczucie winy, przekonanie, że jest się fatalną matką, chroniczne zmęczenie, bezsenność i brak apetytu. Szczególnie narażone są kobiety, które już wcześniej cierpiały z powodu depresji, a także te, które są skonfliktowane z partnerem, rodziną, nie mają przyjaciół. Leczenie może być psychoterapeutyczne lub farmakologiczne – najlepsze efekty daje połączenie obu tych metod.

• Psychoza poporodowa. Bardzo rzadka, cierpią na nią jedna, dwie matki na tysiąc. Jest to poważne zaburzenie, w którego przebiegu mogą występować halucynacje, urojenia, do tego poczucie zmęczenia, brak łaknienia, bezsenność. W grupie ryzyka znajdują się kobiety ze zdiagnozowaną chorobą afektywną dwubiegunową oraz te, u których psychoza poporodowa przydarzyła się już wcześniej. Leczenie tylko farmakologiczne.

A jeśli się nie udaje?

Nie wszystkim kobietom, które chcą zostać matkami, udaje się od razu zrealizować to marzenie. W Polsce co roku roni 40 000 kobiet, co trzecia para ma także problemy z zajściem w ciążę. Te sytuacje powodują określone reakcje emocjonalne.

Smutek, który przeżywa kobieta po poronieniu, porównywany jest do straty dziecka – choć w tym przypadku nie przyszło ono na świat, kobieta musi się z nim pożegnać. Niejednokrotnie miała już wybrane imię dla córeczki lub synka, kupioną wyprawkę. Im później zakończyła się ciąża, tym trudniej jest dojść do siebie. Smutek, a często stany depresyjne mogą trwać nawet rok. Jeśli utrzymują się po tym okresie, najlepiej jest zasięgnąć porady psychoterapeuty wyspecjalizowanego w pomocy kobietom po poronieniu.

Kobiety, które przez wiele lat leczą się wraz z partnerami z powodu niepłodności (to zawsze problem pary, nie jednej osoby), inaczej traktują kolejne niepowodzenia. Podchodzą do inseminacji lub zapłodnień in vitro zadaniowo: ewentualnego nieprzyjęcia się zarodka nie postrzegają w charakterze straty dziecka, a jedynie – nieudanej próby.

Jednak leczenie hormonalne, poprzedzające in vitro, może powodować niestabilność emocjonalną kobiety. Podobny skutek mogą wywołać wizyty w klinikach i tzw. medykalizacja ciała: kobieta oddaje własne ciało pod kontrolę lekarzy, w pewnym sensie przestaje ono być jej wyłączną własnością.

Być matką – to marzenie i radość dla wielu kobiet. Ale sam proces realizacji tego marzenia bywa problematyczny. Dobrze jest pamiętać o tych zależnościach, kontaktując się z kobietą oczekującą dziecka, starającą się o nie, taką, która urodziła lub poroniła.

Jak się zachować

Gdy twoja koleżanka jest w ciąży…

• Jeśli zachowuje się nerwowo, bywa agresywna albo wybucha płaczem z niewiadomych przyczyn – staraj się unikać konfliktu. Po prostu zakończ dyskusję w sposób neutralny, nie ma sensu dalej jej prowadzić. Pamiętaj, że może nie mieć wpływu na sposób, w jaki reaguje – jeśli jej hormony szaleją. Każda kobieta reaguje też inaczej – to, że ty zachowywałaś się w ciąży całkiem zwyczajnie, wcale nie znaczy, że taka właśnie jest norma. Staraj się być tolerancyjna.

• Jeśli dostrzegasz objawy zaburzeń koncentracji i pamięci, nie powierzaj ciężarnej zadań wymagających skupienia. To nie jej wina, a po co narażać ją na stres, gdy okaże się, że nie jest w stanie sprostać oczekiwaniom?

• Udzielaj wsparcia kobiecie w ciąży zagrożonej. Jeśli jest na zwolnieniu, w domu lub w szpitalu, często kontaktujcie się z nią, żeby nie miała poczucia, że wszystkie jej więzy społeczne zostały pozrywane. Opowiadajcie, co w pracy – niech ma poczucie, że ma dokąd wracać, że jest na bieżąco.

Gdy twoja koleżanka urodziła…

• Jeśli sama jesteś matką, staraj się opowiadać jej, jak to było w twoim przypadku – jak się bałaś, jak bardzo nie byłaś pewna, czy podołasz nowemu zadaniu. Nie udzielaj rad, mów o sobie: w jaki sposób ty rozwiązywałaś problemy. Łatwiej jest nam przyjąć czyjeś zdanie lub pomoc, jeśli są podane w ten właśnie sposób.

• Jeśli zauważasz, że niepokojące objawy się nasilają, koleżanka dziwnie się zachowuje, dostarcz jej informacji na temat depresji poporodowej. Wiele kobiet nie zdaje sobie sprawy z tego, że właśnie takie zaburzenie mogło je dotknąć. Winą obarczają siebie.

• Gdy podejrzewasz, że u koleżanki wystąpiła psychoza poporodowa, nie miej obiekcji, by szybko działać. Porozmawiaj z szefem, skontaktujcie się z partnerem kobiety, wspólnie zastanówcie się, jak możecie jej pomóc – to naprawdę poważne zaburzenie, nie można go bagatelizować.

Gdy twoja koleżanka poroniła lub leczy się z powodu niepłodności…

• Bądź pomocna. Bądź obok, ale się nie narzucaj. Zaproponuj pomoc i nie traktuj osobiście tego, że zostanie ona odrzucona – to częsta reakcja na stres. Pamiętaj, że w tej sytuacji to nie chodzi o ciebie i twoje uczucia, ale o nią.

• Akceptuj wszystkie jej uczucia. Smutek, gniew, a nawet obojętność. Nie wyrażaj zdziwienia, gdy koleżanka po szóstej nieudanej próbie in vitro lub kolejnym poronieniu mówi o tym, co ją spotkało, w sposób lekceważący. To naturalny mechanizm obronny.

• Staraj się nie rozpoczynać rozmów o dzieciach, nie opowiadać o innych ciężarnych – słuchanie takich opowieści może budzić agresję osoby, która sama od lat stara się zostać matką.

Do poczytania

Umysł mamy, Katherine Ellison, wyd. Czarna Owca – wspaniała książka o tym, że urodzenie dziecka nie tylko zmienia percepcję świata, ale i sposób myślenia, odczuwania, reagowania... na lepsze!
Pierwszy rok życia dziecka, Heidi Murkoff, Arlene Eisenberg, Sandee Hathaway B.S.N, wyd. Rebis – klasyczny poradnik dla rodziców, od A do Z. Pomoże rozwiać wątpliwości każdej mamy.
Samotna mama i seks, Sharon McKenna, wyd. Czarna Owca – tytuł brzmi dość sensacyjnie, ale tak naprawdę chodzi po prostu o to, jak, będąc samotną matką, ułożyć sobie życie osobiste.

Jagna Kaczanowska psycholog

„Farmacja i Ja" grudzień 2011

Przeczytaj także o niepłodności mężczyzn.