Czy można wychować dziecko na geniusza

Większość rodziców chciałaby o swoim dziecku powiedzieć „wybitnie uzdolnione". O tym, w jakim wieku ujawniają się uzdolnienia i czym właściwie one są - rozmawiamy z prof. nadzw. dr hab. Hanną Liberską, psychologiem i biologiem specjalizującym się w psychologii rozwoju młodzieży i problematyce psychologii rodziny.

Farmacja i ja: Czy każde dziecko posiada jakiś talent, który rodzice powinni pomóc mu rozwijać?

Prof. nadzw. dr hab. Hanna Liberska: Każdy z nas ma potencjał. Czasem chodzi o sferę intelektualną, na przykład zalążek zdolności matematycznych, czasem o sferę ruchową. Pytanie, co my, dorośli, postrzegamy jako talent. Nazwiemy uzdolnionym dziecko muzykalne, ale już niekoniecznie mające dużą łatwość nawiązywania kontaktów, współodczuwania, empatii. Za utalentowanego uznamy artystę, który rzeźbi w drewnie, ale nie stolarza, który potrafi zrobić piękne meble. Nawet coś tak prozaicznego, jak równe ułożenie kafelków w łazience z wyczuciem kolorystyki też wymaga uzdolnienia, często niesłusznie niedocenianego. Laureat Nagrody Nobla z chemii niekiedy nie potrafi prosto wbić gwoździa, ale cenimy go za prestiż jego talentu, nie oklaskując tych, których zdolności są przydatne na co dzień. Moim zdaniem każde dziecko nosi w sobie zalążek uzdolnień, ale od otoczenia zależy, czy będzie miało szansę je rozwinąć. Nawet dziecko upośledzone ruchowo lub umysłowo ma potencjał, pytanie tylko, czy otoczenie go dostrzeże i doceni.

Na jakich etapach rozwoju dziecka te zalążki się ujawniają?

Niektóre zdolności można zaobserwować bardzo szybko. Już przyglądając się niemowlęciu, zobaczymy, jaki ma temperament i właściwości układu nerwowego. Jednak same predyspozycje zapisane w genach to za mało, bo ogromną rolę w kształtowaniu zdolności pełni wychowanie. Rodzice albo nauczyciele mogą nawet doprowadzić do zniszczenia talentu drzemiącego w dziecku, potencjał zostanie zmarnowany w niesprzyjających warunkach. Kiedy środowisko nie reaguje na sygnały wysyłane przez dziecko, może się zdarzyć, że po pewnym okresie krytycznym talent już nigdy nie rozwinie się w pełni.

Czy to znaczy, że jeśli zignorujemy talent dziesięciolatka, może się okazać, że nawet w sprzyjających warunkach nie będzie go mógł rozwinąć jako czterdziestolatek?

Wciąż jeszcze nie wiemy wszystkiego na temat ludzkich zdolności. Niektórzy badacze uważają, że po przejściu tak zwanego okresu krytycznego zdolność nie będzie już mogła rozwinąć się tak, jak by to się stało, gdyby predyspozycja dziecka została wsparta przez środowisko odpowiednio wcześnie. Za jeden z takich okresów uważa się dojrzewanie. Zdarza się, że dziecko, dotąd uważane za „zwyczajne", nagle rozkwita, pokazując wspaniałe zadatki na przykład na historyka albo projektanta. Może się też okazać, że nastolatek, dotąd wykazujący imponujące zdolności, w pewnym momencie wyhamowuje. Nie oznacza to jednak, że jego zdolności gdzieś wyparowały - mogły po prostu osiągnąć swój punkt szczytowy.

Co robić, aby tych zdolności nie przegapić? Jak się do tego zabrać?

Przyglądać się dziecku, dzielić z nim aktywność. Być z nim, a nie obok niego, porozumiewać się, słuchać i szanować jego wolę, gdy jakieś zajęcie daje mu radość. Nie dostrzeżemy predyspozycji dziecka, prezentując podejście: „niech robi, co chce, niech ma beztroskie dzieciństwo". Rodzice, czasem nieświadomie, hamują talent dziecka, bowiem rozwijanie go byłoby dla nich obciążające. Maluch lubi malować, a rodzic jest zbyt zmęczony, by czyścić stół z farby, dziecko chce razem z mamą piec ciasto, ale ta boi się, że będzie musiała sprzątać kuchnię z rozsypanej mąki. Pamiętajmy, że nikt nie jest od razu doskonały. Dziecko narobi bałaganu raz, drugi, ale z czasem będzie sobie radzić lepiej. Entuzjazm dzieci do podejmowania nowych zadań jest wspaniały, aż żal, że z czasem nam wszystkim mija.

Czy nie jest tak, że czasem nie wspieramy dziecka w rozwijaniu zdolności, których sami nie posiadamy? Ktoś, kto zrobił karierę jako lekarz, nawet nieświadomie popycha dziecko ku własnej ścieżce, bo zdaje mu się ona znajoma i bezpieczna...

Tak, to się zdarza. Bywa, że rodzice nie rozwijają talentu dziecka, kierując się dobrymi intencjami. Z troski o dziecko możemy mu zrobić krzywdę. Na przykład dziecko lubi spędzać czas w pokoju, sklejając modele, a tata radzi: „Wyjdź na dwór pobawić się z kolegami, zażyj trochę ruchu, to zdrowe!". Dziecko może odebrać taki komunikat jako karę za to, że robiło coś, czego rodzice nie lubią. Wpychanie w tę jedną ścieżkę może spowodować, że wygaśnie motywacja do zajmowania się tym, co sprawiało radość. Pociecha może też wybrać proponowaną przez nas aktywność, chcąc zrobić nam przyjemność. Po latach okaże się, że straciła na tym cała rodzina - rodzice poczują się winni, a dziecko złe na nich, że zabrali mu coś cennego.

Wspomniała Pani, że predyspozycje dziecka nie rozwiną się w pełni w niesprzyjających warunkach. Co możemy nazwać sprzyjającymi warunkami?

Wbrew temu, co myśli większość rodziców, nie chodzi o materialny dostatek i możliwość zapisania dziecka do najlepszych klubów albo szkółek rozwijających zainteresowania. Podstawowy warunek to zabezpieczenie potrzeb dziecka. Pełny brzuszek i czyste ubranie nie wystarczą, dziecko musi się czuć bezpieczne i kochane, by być aktywne. Jeśli jego potrzeby emocjonalne są już zaspokojone, obserwujmy, jaki rodzaj aktywności lubi, i zachęcajmy do podejmowania coraz trudniejszych zadań. Kiedy napotka trudność, zachęćmy do wysiłku i okażmy nasze wsparcie, mówiąc: „Na pewno dasz sobie radę, spróbuj jeszcze raz".

Czasami grając ze swoim synem w chińczyka, piłkę nożną lub karty, specjalnie przegrywam, żeby zobaczyć jego radość. Czy myśli Pani, że to usprawiedliwione oszustwo?

Rodzic może czasem przegrać specjalnie, szczególnie gdy dziecko jest smutne z powodu jakiejś porażki. Kiedy coś mu nie wychodzi, pomóżmy, dając mu odczuć smak sukcesu, potem znowu wygrajmy. Nie wyręczajmy jednak dziecka, nie o to chodzi. Kiedy uczymy je grać w szachy, wspierajmy, podpowiadajmy: „przyjrzyj się dokładnie, czy byłoby dobrze, gdybyś przesunął figurę na tę pozycję?", ale nie stawiajmy pionka za nie na odpowiednim polu.

Co robić, jeśli dziecko nie wykazuje entuzjazmu dla naszych propozycji rozwijania zainteresowań? Proponujemy wycieczkę do planetarium albo galerii, ale dziecko kręci nosem...

Może słowo „planetarium" nic dziecku nie mówi? Może zaproponowaliśmy to akurat w momencie, gdy zajmowało się czymś dla niego interesującym? Spróbujmy raz jeszcze wtedy, gdy dziecko się nudzi, pytając: „Chcesz iść ze mną na wycieczkę do niezwykłego miejsca?". Pamiętajmy, by nasze propozycje były dostosowane do wieku dziecka. Pięciolatek po prostu będzie się nudził na wystawie szesnastowiecznej sztuki armeńskiej. I nie bierzmy udziału w wyścigu rodziców. Zdarza się, że czujemy niepokój, bo córka sąsiadów zna już trzy języki, zaś nasze dziecko ledwo radzi sobie z jednym. Dzieci rozwijają się w różnym tempie, za rok nasze może wykazać się talentem konstrukcyjnym. Nie wyobrażajmy sobie, że np. zawód tłumacza da mu chleb, a malarstwo wpędzi w biedę.

Skoro jako rodzice jesteśmy w stanie zmarnować potencjał dziecka, powinniśmy szukać jego talentów jak najwcześniej. Od niedawna w Chinach za 880 dolarów rodzice mogą zrobić dziecku testy genetyczne i wysłać je na specjalny obóz, na którym eksperci ocenią jego predyspozycje. Ponoć badania są w stanie wykazać, czy dziecko ma predyspozycje na geniusza. Myśli Pani, że takie badania to przyszłość ludzkości?

Wierzę, że odkrycia genetyki są nam potrzebne, ale nie jestem pewna, czy zawsze potrafimy je dobrze wykorzystać. Genetyka łatwo może nas zwieść. Załóżmy, że wynik takiego badania genetycznego to: „jednostka z zadatkami na wielkiego myśliciela, mogąca mieć skłonność do zachowań agresywnych". Jeśli za 40 lat faktycznie człowiek ten będzie cenionym, acz agresywnym publicystą, będzie to „genetyczny wyrok" czy raczej wynik tego, jak go przez całe życie traktowaliśmy?

Za mało wiemy, by zdawać się wyłącznie na genetykę. Pamiętajmy, że pewne geny aktywują się tylko w określonych warunkach, natomiast dziecko kochane i wspierane przez rodziców zawsze będzie z chęcią rozwijać swój potencjał.

Rozmawiała Sylwia Skorstad

„Farmacja i ja”, wrzesień 2009