Jak radzimy sobie ze stresem

Odporność na stres jest cechą osobniczą. Zamiast jednak zazdrościć jej innym, możemy pracować nad własną. Pierwszym krokiem jest przyznanie, że coś w ogóle nas stresuje.

Janusz pracuje jako elektryk na promie obsługującym międzynarodową linię. Najgorsze doświadczenie z pracy, jakie pamięta, to czerwona, migająca lampka, która rozświetliła tablicę przełączników tuż przed zakończeniem jednego z pierwszych rejsów. Nie wiedząc, co oznacza, po prostu zmienił pozycję przełącznika i ją zgasił. Na kolejnej zmianie okazało się, że nie zareagował na rozładowywanie akumulatora, w wyniku czego urządzenia pozostawione na noc bez zasilania zaczęły odmawiać posłuszeństwa. Spaliły się trzy ważne przyrządy, powodując wielotysięczne straty. Janusz najadł się wtedy wstydu i strachu, ale już po kilku godzinach od rozmowy z szefem był w stanie normalnie funkcjonować. Odporność na stres to podstawowy wymóg w jego pracy, bo nie ma miesiąca bez wydarzenia, w którym na szali nie zostaje postawione bezpieczeństwo ludzi.

Umiejętności radzenia sobie ze stresem chciałby nauczyć swoją żonę. Kasia jest farmaceutką i potrafi przepłakać wieczór, jeśli pacjenci byli dla niej opryskliwi, nieuprzejmi, roszczeniowi. A kiedy raz zdarzyło się, że nie umiała powstrzymać narastającej agresji pacjenta, co stało się powodem sporego zamieszania w aptece, chciała zrezygnować z posady. Co sprawia, że Katarzyna i Janusz tak odmiennie reagują na stres?

Odporność wrodzona czy wyuczona?

W ciągu kilkunastu ostatnich lat podejście psychologów do pojęcia stresu bardzo się zmieniło. Trzydzieści lat temu lekarze, zalecający prowadzenie zdrowszego trybu życia mówili: „Proszę unikać stresu i dobrze się odżywiać". Okazało się jednak, że stresu uniknąć się nie da, choćbyśmy zaszyli się na maleńkiej wyspie. Co ważniejsze, unikanie go wcale nie sprawia, że stajemy się na niego bardziej odporni. Kto unika wszystkich nieprzyjemnych sytuacji, ten w konfrontacji z wyzwaniem nie ma żadnych przygotowanych wzorców zachowań, z których mógłby korzystać.

Każdy z nas posiada mniejszą lub większą odporność na stres. Bez niej człowiek nie przetrwałby jako gatunek, bo zdolność przystosowania się polega na tym, by zachowywać „niezmienione środowisko wewnętrzne" wtedy, gdy zmienia się środowisko zewnętrzne, czyli pojawia się czynnik stresowy. Niestety, nasze wrodzone zdolności nie wystarczą do zachowania zdrowia. Z badań zoopsychologów wynika, że im wyższy stopień rozwoju danego gatunku, tym mniej wrodzonych mechanizmów obrony przed stresem udaje mu się zachować. Dlatego inteligencja człowieka może być jego najlepszą obroną, ale jednocześnie

czynnikiem sprawczym. Dzięki niej człowiek nauczył się na przykład, jak skutecznie bronić się przed większością zagrożeń (chorobami), ale czasem bogata wyobraźnia sygnalizuje mu, że stres jest tam, gdzie w rzeczywistości go nie ma. Badania prowadzone na pilotach samolotów pokazały, że ich organizmy reagowały na sytuacje stresowe wywołane w symulatorze tak samo, jak zareagowałyby na realne zagrożenie. Te same badania dowiodły, że różni ludzie reagują odmiennie na ten sam bodziec. Jak w przypadku Katarzyny i Janusza.

Oprócz gatunkowej odporności na stres jesteśmy również wyposażeni w odporność osobniczą, która zależy od szeregu czynników. Psychologowie nie są zgodni, który z nich może być decydujący. Pewne jest, że są osoby, które nigdy nie powinny zostać np. pilotami samolotów lub dowódcami w wojsku, oraz takie, które będą się nudzić w pracy niedającej im odpowiednio silnych wyzwań.

Wszystko pod kontrolą?

Człowiek odporny na stres to niekoniecznie taki, który w trudnej sytuacji zachowuje zimną krew. Radzenie sobie nie polega na udawaniu, że nic się nie dzieje. Wbrew pozorom bardziej odporny może być ten, kto w kryzysie rozpłacze się lub przeklnie, od tego, który odsuwa od siebie emocje i przekonuje, że wszystko się ułoży. O odporności bardziej świadczy to, jak szybko umiemy odzyskać równowagę po stresującym wydarzeniu, niż to, jak bardzo jesteśmy opanowani (lub takich udajemy).

Na stres odporni są ci, którzy mają pozytywne doświadczenia z jego pokonywaniem. Kto na przykład zdawał kilka razy egzamin i mimo silnych emocji uzyskał pozytywny wynik, ten podczas kolejnego sprawdzianu poradzi sobie lepiej niż człowiek, który będzie robił to po raz pierwszy. Czy to znaczy, że powinniśmy szukać sytuacji stresowych, aby się na nie uodpornić? Nie! Powinniśmy jedynie uczyć się je kontrolować. Ludzie odporni w sytuacji zagrożenia potrafią gromadzić i analizować informacje, które pomogą im przezwyciężyć kryzys. Kiedy Janusz dowiedział się, że przez niewiedzę spowodował duże straty materialne na statku, zaczął zbierać informacje, które pomogły mu odzyskać pewność siebie i poczucie kontroli nad sytuacją. Pytał kolegów o przeznaczenie i działanie urządzeń, które wcześniej nie były mu znane, dzwonił do producentów, przeglądał schematy, sam wyszukiwał szkolenia dotyczące nowinek technicznych. Mimo popełnienia poważnego błędu nie stracił wiary w siebie, bo jedną z jego zasad jest: „nikt nie jest doskonały". Zyskał wpływ na to, co możliwe, a co niemożliwe do kontrolowania, pozostawił losowi.

Dlaczego więc ta zasada nie działa w przypadku jego żony, którą potrafi podłamać każdy drobiazg? Dlatego, że odporność na stres zależy nie tylko od doświadczeń i wiary w siebie. Ważne są również strategie, jakie wtedy stosujemy. Kiedy Katarzynę coś w pracy zdenerwuje, przekonuje siebie, że nic się nie stało, zdarzenie nie było warte uwagi. Nawet jeśli z nerwów zaczyna boleć ją głowa lub brzuch, mówi sobie, że to zapewne od zmiany pogody albo przegryzionego na szybko śniadania. Dopiero w domu, gdzie czuje się bezpieczniej, zaczyna analizować zdarzenia z pracy i czuje się nimi przytłoczona. Według Katarzyny, jej praca „ma już taki urok". Powoduje dużo stresu, bo farmaceutka z założenia ma być miła. Zamiast więc uczyć się, jak w uprzejmy sposób odpowiadać na niemiłe komunikaty, zaprzecza temu, że one w ogóle do niej docierają.

Nie muszę być najlepszy

Specjaliści zajmujący się psychoimmunologią, czyli nauką badającą związki między psychiką a odpornością organizmu, zapewniają, że każdy z nas może podnieść odporność na stres. Niestety, w dłuższej perspektywie nie wystarczą doraźne sposoby na rozładowanie napięcia - wieczorny spacer z psem, obejrzenie dobrej komedii lub przeczytanie napawającej optymizmem powieści. Żeby stres nie paraliżował naszych działań, do jego przezwyciężania trzeba podejść systemowo.

Przede wszystkim trzeba dać sobie prawo do popełniania błędów, zrozumieć, że nie ma idealnego pracownika, małżonka ani rodzica. Żaden szef nie może od nas wymagać, żebyśmy codziennie byli przygotowani na podejmowanie nowych wyzwań, kreatywni, pomocni i uśmiechnięci. Tym bardziej my nie powinniśmy tego wymagać od siebie. Jeśli na przykład ktoś potraktuje nas grubiańsko, niesprawiedliwie lub niemiło, czasem jedyną reakcją jest smutek, gniew i konsternacja. Dobrze sobie poradzić to nie znaczy znaleźć natychmiast ciętą i adekwatną odpowiedź lub wejść w konflikt, tylko prawidłowo rozpoznać, jakie uczucia obudziło to zdarzenie. Tę umiejętność psychologowie nazywają zdolnością do bycia we własnym życiu. Ma ona polegać na zastąpieniu skupiania się na przeszłości lub przyszłości zaangażowaniem w bieżące wydarzenia. Pomaga też rozpoznać i wzmocnić własny styl radzenia sobie w sytuacjach stresowych. Jedni w takich chwilach potrzebują wyciszenia i izolacji, inni rozmowy z bliskimi, jeszcze inni wysiłku fizycznego albo odwrócenia uwagi, by po regeneracji lepiej skupić myśli. Jeśli nawet te metody są dalekie od doskonałości, ale nam pomagają, warto je rozwijać.

Ze stresem dobrze radzą sobie osoby pełniące równocześnie różne role i angażujące się w wiele przedsięwzięć. Gdy nie wiedzie się na polu zawodowym, satysfakcję można czerpać na przykład z faktu, że dziecko znalazło szczęśliwego partnera (jako dobra matka przygotowałam je do życia), udało mi się przepłynąć 10 długości basenu (rozwijam się dzięki swoim pasjom), mam bardzo dobrą relację z przyjaciółką (potrafię pomagać innym i przyjmować pomoc). Z badań amerykańskich psychologów wynika też, że dużą odpornością na stres wykazują się osoby zaangażowane w trwałe i silne związki emocjonalne. Wtedy nawet po najgorszym dniu w pracy mogą wrócić do domu i powiedzieć: „Moja praca nie jest całym moim życiem".

Sylwia Skorstad

Człowiek odporny na stres to niekoniecznie taki, który w trudnej sytuacji zachowuje zimną krew. Wbrew pozorom bardziej odporny może być ten, kto w kryzysie rozpłacze się lub przeklnie.

„Farmacja i ja”, czerwiec 2009