Portugalia: ogniwo w systemie służby zdrowia

Ruanda. Tu apteki to wyspy nadziei

W tej części Afryki farmaceuta bywa ważniejszy od miejscowego kapłana. Podpis na recepcie, dostawa towaru na czas czy nawet zwykła rozmowa z...

Naświetlanie w Skandynawii

Czy wiesz, że w krajach skandynawskich w okresie zimowym jest zalecane korzystanie z solariów? Ma to zapobiegać objawom depresji wynikających z braku światła dziennego.

Kazachstan. Apteka ze stepem

O pacjentów kazachskie apteki walczą zajadle, bo jest ich zwyczajnie za dużo. W kraju będącym siedemnaście lat temu republiką radziecką aptekarze...

W jednym z najpiękniejszych krajów Europy apteki stanowią dziś istotne ogniwo w systemie służby zdrowia. Warto je poznać, bo Portugalia to nie tylko piękne krajobrazy, urzekająca architektura, porto i melancholijni mieszkańcy.

Gdy Portugalczyk zachoruje, to po wizycie u lekarza, tak jak każdy człowiek na świecie, idzie do apteki wykupić leki. Albo... wcale nie idzie do lekarza, tylko prosto do apteki. I nic dziwnego, ponieważ wiele z tych placówek to apteki społeczne, gdzie pacjentowi udzielana jest pierwsza pomoc medyczna. Na terenie całego kraju działa aż 2775 aptek. Nie istnieje tu zatem problem z dostępnością i kolejkami. Apteki zazwyczaj otwarte są w godzinach od 9 do 13 oraz od 15 do 19. Dla turystów to pewna niedogodność, ale dla Portugalczyków, podobnie jak dla Włochów i Hiszpanów, sjesta jest czasem świętym, więc dwugodzinną południową przerwę uważają za naturalną.

Najważniejszy jest pacjent

W Portugalii apteka pełni przede wszystkim funkcję placówki ochrony zdrowia. Pacjent przychodzi tutaj nie tylko po to, aby kupić lek, raczej oczekuje od farmaceuty, że ten wspomoże go w leczeniu i udzieli informacji np. na temat interakcji leków, które przepisał mu lekarz, bądź tych, które może kupić bez recepty. Ta duża dbałość o jakość usług farmaceutycznych przejawia się także w tym, że Portugalia jako jedno z 14 państw europejskich wprowadziła rozporządzenia dotyczące geograficznego i demograficznego rozmieszczenia aptek. Dlatego dziś jedna apteka przypada na 3782 mieszkańców (w Polsce jest jedna apteka na 2479 mieszkańców, ale u nas nie obowiązują obostrzenia terytorialne). Na otwieranie nowych punktów sprzedaży leków zgodę wydaje portugalskie ministerstwo zdrowia, które dba o to, aby konkurencyjne punkty na tym samym terenie były rozmieszczone od siebie w odległości nie mniejszej niż 200 m.

Także zakładanie i prowadzenie aptek jest objęte regulacjami prawnymi. Właścicielem może być tylko farmaceuta, do którego nie mogą należeć więcej niż cztery apteki.

Osoby udzielające informacji pacjentom i sprzedające im leki na receptę muszą legitymować się dyplomem magistra farmacji lub technika farmaceutycznego. Takie wymagania wynikają z troski o dobro pacjenta, tym bardziej że w portugalskich aptekach farmaceuci świadczą usługi wykraczające poza standardy znane nam z polskich placówek.

W Portugalii, tak jak w większości krajów europejskich, wprowadzano zasadę rozpowszechniania leków generycznych, tzn. bazujących na recepturach leków, na które już wygasły patenty. Promuje się je, a nawet zachęca lekarzy do ich przepisywania. Generyki zostały wpisane do systemu refundacji leków, dzięki czemu system ten jest bardziej rentowny. Farmaceuci mają obowiązek informowania pacjentów o tanich odpowiednikach leków oryginalnych.

Uznanie to dla mnie nagroda

– Najważniejsze jest dla mnie dobro i zadowolenie pacjentów – podkreśla Gabriela Plácido, menedżerka w jednej z aptek społecznych. – Jeśli akurat nie biorę udziału w szkoleniach jako wykładowca lub słuchacz, to rozpoczynam pracę o 8.30. Dla mnie priorytetem jest kontakt z pacjentem, bezpośrednia rozmowa z nim.

Mimo że Gabriela Plácido zajmuje wysokie stanowisko, często staje za ladą i udziela pacjentom fachowych porad. W jej aptece, oprócz tradycyjnej sprzedaży leków, prowadzony jest także punkt opieki medycznej, w którym można zmierzyć ciśnienie, sprawdzić poziom glukozy we krwi, cholesterolu i trójglicerydów, a nawet zrobić test ciążowy.

Gabriela przeszła szkolenie z zakresu walki z narkomanią i w tej kwestii także pomaga chorym, kontaktując ich ze specjalistami. Jako menedżer apteki zarządza kilkuosobowym zespołem. Aby cały czas podnosić ich kwalifikacje, wysyła pracowników na szkolenia zewnętrzne.

Swoją wiedzą Gabriela Plácido dzieli się z pacjentami także poprzez media publiczne, np. w formie komunikatów na temat cukrzycy, nadciśnienia lub skutków palenia papierosów. Współpracuje również z gminą przy projektach edukacyjnych dla studentów farmacji, prowadzi kursy i seminaria. Wiele z tych działań farmaceutka wykonuje po godzinach pracy, bo mimo że jej duży zespół jest bardzo pomocny, w ciągu dnia zwyczajnie brakuje na to czasu. Co najbardziej motywuje ją do pracy w zawodzie, który wykonuje?

– Może to banał, co powiem, ale moją największą motywacją do pracy jest chęć pomocy innym. Nagrodą jest uznanie pacjentów, którym służymy. Chcę, aby nasza, czyli farmaceutów, rola była wartością dodaną do usług publicznej służby zdrowia. Cieszę się, gdy ludzie to dostrzegają.

Wizerunek – klucz do sukcesu

W Portugalii apteki społeczne, podobnie jak w całej Unii Europejskiej, odgrywają bardzo dużą rolę w kształtowaniu ogólnego wizerunku aptek jako miejsc będących ogniwem łańcucha w służbie zdrowia. W ostatnim czasie placówki te zaczęły także pełnić funkcję edukacyjną, prowadząc kampanie przeciwko różnym chorobom i uzależnieniom. Często w witrynach portugalskich aptek montowane są ekrany bądź tablice, na których umieszczane są ważne informacje dotyczące chorób, a nawet zagrożenia życia. Tak szeroki zakres działania punktów farmaceutycznych sprawia, że rośnie zadowolenie pacjentów. Niektórzy wolą przejść lub dojechać od miejsca zamieszkania nawet spory kawałek, aby kupić leki i spotkać się z farmaceutą w „swojej” aptece. Jeśli w dodatku mogą tam zrobić podstawowe badania, czują się usatysfakcjonowani. Wizyta zaoszczędza czas pacjenta, który musiałby spędzić w przychodni, czekając na lekarza.

Ponieważ w Portugalii reklama leków w mediach jest zakazana, producenci popularnych leków z grupy OTC prześcigają się w pomysłach na promowanie swoich produktów w miejscach sprzedaży. Już na wystawie możemy zobaczyć plakat bądź logo któregoś z producentów. Podobnie jest w środku, gdzie niektóre leki lub preparaty wystawione są na specjalnych standach lub ułożone przy kasach i punktach informacyjnych. Jednak im bardziej prestiżowa apteka, tym mniej godzi się na taką wystawę, choć w czasach kryzysu farmaceuci walczą o każdy grosz i wpuszczają wielu reklamodawców do swoich aptek. Dla obcokrajowca ulotki i gazetki reklamowe są mało atrakcyjne, gdyż publikowane są tylko w języku portugalskim.

Największy wpływ na wygląd apteki bądź zakres świadczonych przez placówkę usług ma lokalizacja. W stolicy znajduje się wiele punktów godnych polecenia. Są one rzeczywistym uzupełnieniem placówek służby zdrowia. W mniejszych miastach zdarza się, że pod pewnym względem te placówki zastępują. Jeśli chodzi o atrakcyjność aptek, prym wiodą te na urokliwej wyspie Madera. Są nowoczesne, czyste i przestronne. Personel jest przygotowany na obsługę turystów, których na wyspie nie brakuje.

Przez Internet

W Portugalii rząd zezwolił na internetową sprzedaż produktów leczniczych, jednak w sierpniu 2008 roku zostały wprowadzone ograniczenia dotyczące handlu lekami w sieci. Obecnie można sprzedawać zarówno leki Rp, jak i OTC, ale tylko w aptekach ogólnodostępnych działających na podstawie aktualnych licencji, oraz same OTC w tzw. licencjonowanych punktach wydawania. Witryny internetowe, przez które pacjenci mogą zamawiać leki, muszą spełniać bardzo restrykcyjne wymogi. Określają one, kto może dostarczać leki do rąk pacjentów, jak przebiega realizacja zamówienia leków na receptę i leków refundowanych. Jednocześnie prowadzona jest kampania społeczna, która informuje pacjentów o pozytywnych i negatywnych stronach kupowania leków przez Internet. W kampanii biorą udział zarówno apteki, jak i prasa, radio oraz telewizja. Autorzy kampanii szczególnie ostrzegają przed kupowaniem leków nieznanego pochodzenia oraz niebezpieczeństwami, jakie ze sobą niosą takie zakupy. Pacjenci dowiadują się też, jak sprawdzić wiarygodność witryny internetowej, mającej w ofercie leki.

Także w sklepie

Portugalczycy mogą zaopatrywać się w leki także w sklepie. Od września 2005 r. dopuszczono do sprzedaży poza aptekami wszystkie leki OTC. Warunkiem takiej sprzedaży jest zatrudnienie przez punkt sprzedaży pozaaptecznej farmaceuty lub technika farmaceutycznego, który może być odpowiedzialny za funkcjonowanie do pięciu takich punktów położonych względem siebie w odległości nie większej niż 50 km. Jednak leki w tych punktach nie mogą być dostępne w części samoobsługowej – wydawać je może tylko osoba z uprawnieniami farmaceuty bądź pod jego nadzorem.

Obecnie sprzedaż pozaapteczna leków OTC w Portugalii prowadzona jest w 668 punktach w 28 miastach i nie osiągnęła jeszcze wysokiego udziału w rynku, lecz badania pokazują, że z każdym rokiem sprzedaż ta wzrasta. Taka liberalizacja (wbrew stanowisku środowiska aptekarskiego) spowodowała nawet 10-procentową podwyżkę cen leków z grupy OTC, czyli przyniosła skutek odwrotny do zamierzonego.

Portugalia, jak większość krajów Unii, wprowadziła mechanizmy kontrolne w stosunku do przemysłu farmaceutycznego. Polegają one na kontrolowaniu cen produkowanych leków, kontrolowaniu zysków przemysłu farmaceutycznego, wprowadzeniu tzw. systemu referencyjnego cen dla leków niepatentowych oraz porównywaniu kosztów tych samych leków w kraju i innych państwach UE.

Produkty farmaceutyczne sprzedawane w Portugalii nie mogą więc mieć ceny wyższej niż średnia z czterech krajów odniesienia: Hiszpanii, Francji, Włoch i Grecji. Cena na portugalskim rynku nie może być wyższa od minimalnej ceny tego samego produktu w trzech państwach referencyjnych, tzn. w Hiszpanii, Francji i we Włoszech. Ceny są sprawdzane i wyrównywane co roku.

Placówki godne zaufania

Portugalskie apteki coraz częściej oferują podstawowe usługi z zakresu leczenia. Ich pozycja i znaczenie wśród społeczeństwa są naprawdę wysokie. Szczególnie aktywne pod tym względem są apteki społeczne, które same wychodzą naprzeciw pacjentom, służą im szczegółowymi informacjami na temat leków i oferują pomoc medyczną. Takie podejście owocuje wzrostem zaufania do farmaceutów, a przede wszystkim rozwojem rynku i świadomości społecznej.

Substytucja generyczna polega na zamianie w aptece leku przepisanego przez lekarza na najtańszy odpowiednik.

Apteki społeczne*

Europejska Unia Aptek Społecznych (EUAS) – European Union of Social Pharmacies powstała w 1961 r., po utworzeniu wspólnego rynku europejskiego, by obronić obecność, tożsamość i wartość aptek. Dzisiaj, po ponad 40 latach istnienia, EUAS nadal promuje wysoką jakość usług farmaceutycznych i dodaje do tego jeszcze jeden cel: osiągnięcie wysokiej jakości życia i wysokiego poziomu pomyślności społeczeństwa. Apteki społeczne skupiają się na realizacji interesów pacjentów, a przede wszystkim na dostępie do wszystkich grup medykamentów. Duży nacisk kładą na wszechstronną opiekę zdrowotną. Zajmują się nie tylko dystrybucją leków, ale prowadzą także poradnictwo farmaceutyczne, czyli udzielanie wyczerpujących informacji pacjentom na temat preparatów, ich stosowania czy doboru.

Ideą aptek społecznych jest stworzenie takich warunków, by farmaceuci mogli przekształcić je w miejsca, gdzie pacjentowi udziela się pierwszych porad medycznych i pierwszej pomocy zdrowotnej.

*Źródło: Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy „Flandria”

Zasady refundacji leków w Portugalii

Niektóre leki są bezpłatne, za inne należy zapłacić 30%, 60% oraz 100% ceny. Leki spoza listy sprzedawane są za pełną odpłatnością.

Emeryci płacą 15% wartości leku, jeśli pobierane przez nich świadczenia są niższe od minimalnego wynagrodzenia.

Portugalskie apteki realizują także recepty wystawiane przez lekarzy w innych krajach Unii Europejskiej. Nie dotyczy to refundacji kosztów kupowanych leków, gdyż mają do niej prawo jedynie obywatele portugalscy. Dla pozostałych osób, czyli np. turystów lub osób mieszkających w Portugalii, ale nieposiadających obywatelstwa tego kraju, leki dostępne są bez zniżek.

Portugalskie ABC

Ze względu na klimat i kulturę w Portugalii obowiązuje sjesta, dlatego w środku dnia trudno cokolwiek załatwić. Jeśli lekarz nie wystawi recepty, obcokrajowiec może mieć problem z kupieniem znanych mu medykamentów. Tylko w najczęściej odwiedzanych przez turystów miejscach, na Maderze, Azorach i w Lizbonie, farmaceuci, szczególnie w aptekach położonych w centrum wyspy lub miasta, posługują się językiem angielskim.

Spotkanie z Portugalią warto rozpocząć od Lizbony, białego miasta z czerwonymi dachami. Dobrze przyjechać tu w czerwcu w dniu św. Antoniego, kiedy miasto nie śpi, a w każdej uliczce unosi się zapach grillowanych sardynek i zewsząd słychać fado – portugalski  blues.

Potem należy pojechać na wybrzeże Algarve, gdzie plaże otaczają kolorowe klify. Zachwyci nas także Porto – miasto pięknych widoków i wspaniałego wina. Na północnym wschodzie, tuż przy granicy z Hiszpanią, nie można ominąć kanionów Douro.

tekst: Lena Kowalczyk

„Farmacja i Ja”, styczeń 2010