Lek ma płeć

Przez lata, ze szkodą dla nauk medycznych i pacjentów, w badaniach klinicznych lekarstw pomijano niezmiernie istotny fakt. Dopiero dziś okazuje się, że wiele substancji leczniczych podawanych kobietom i mężczyznom działa odmiennie.

Kobieta różni się od mężczyzny - to widać na pierwszy rzut oka. Niektórzy uważają nawet, że w sensie emocjonalnym panie są z Wenus, a panowie z Marsa. Czy rzeczywiście ich sposoby postrzegania świata są tak różne, tego nigdy się nie dowiemy, bo nie ma badacza, który mógłby obiektywnie dokonać sensownego porównania. Wiemy za to na pewno, że kobiety i mężczyźni mają różną budowę ciała, gospodarkę hormonalną i przemianę materii.

Dwa ludzkie organizmy, zbudowane według tych samych zasad i z takich samych budulców, działają na niektórych płaszczyznach zupełnie inaczej. Dlatego ten sam lek podany jej i jemu dokładnie w tej samej dawce i w tym samym czasie, może wywołać odmienne w skutkach działanie terapeutyczne, nawet jeśli oboje mają tę samą wagę.

Jak działają leki na ludzki organizm, wiemy dzięki badaniom klinicznym. Są to długotrwałe, wieloetapowe i bardzo ściśle kontrolowane procedury. Każdego roku na świecie testuje się tysiące substancji, ale tylko nieliczne okazują się na tyle skuteczne i bezpieczne, by po fazie badania na komórkach i zwierzętach dopuścić je do trzyetapowego testu na ludziach.

Zielone światło dla chromosomu X

Przez wiele lat kobiety były wyłączone z pierwszych faz badań klinicznych leków. Nikt nie badał skutków działania nowych preparatów na ich organizmy w trosce o ich zdrowie, a także bezpieczeństwo ich dzieci. Nie istniała wystarczająca gwarancja, że ochotniczka do testowania leku nie będzie w ciąży, z której jeszcze nie zdaje sobie sprawy, lub nie zajdzie w nią w trakcie testowania, bowiem badania trwają nawet kilkanaście miesięcy. Po drugie, wiele z pań stosowało hormonalne środki antykoncepcyjne, co mogło zaburzyć wyniki badań. Ochotniczki do udziału w badaniach po prostu odsyłano do domu. Nikt nie zwrócił uwagi na istotny fakt - panie są tak samo konsumentami leków, jak panowie. Zażywają różne lekarstwa razem ze środkami antykoncepcyjnymi, a nikt nie zna możliwych skutków, interakcji oraz dokładnego działania leków na kobiecy organizm! Dopiero z czasem naukowcy zwrócili uwagę, iż ciało kobiety inaczej przyswaja niektóre substancje, inaczej je wydala i reaguje odmiennie niż ciało mężczyzny.

W 1993 r. Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA), po uwagach ze strony farmaceutów, nakazała włączyć kobiety do pierwszych faz badań klinicznych leków. Badaczom zalecono szczególne zwrócenie uwagi na trzy aspekty:

• wpływ cyklu menstruacyjnego oraz menopauzy na farmakokinetykę leków, czyli zmiany stężenia leków w organizmie zachodzące w kolejnych odstępach czasu od zażycia preparatu;
• wpływ estrogenów oraz przyjmowania doustnych środków antykoncepcyjnych na farmakokinetykę leków;
• wpływ przyjmowania doustnych środków antykoncepcyjnych na skuteczność testowanego leku.

Pięć lat później FDA zaostrzyła stanowisko i wydała rozporządzenie, zgodnie z którym żaden lek nie może zostać zarejestrowany, o ile w badaniach nie wezmą udziału kobiety. Wyjątkiem są leki przeznaczone wyłącznie dla mężczyzn.

On i ona: życie wewnętrzne

Dzięki włączeniu kobiet do badań klinicznych odkryto, że płeć ma wpływ na szybkość przyswajania substancji leczniczej, dystrybucję leku do tego miejsca w organizmie, w którym ma zajść efekt terapeutyczny, metabolizm leku oraz jego wydalanie.

Mężczyźni mają dłuższy przełyk niż kobiety, przez co u nich lek zaczyna się wchłaniać nieco później. Z kolei organizm kobiety wydziela mniej soku żołądkowego, szczególnie przed miesiączką, zatem leki będące słabymi kwasami (na przykład barbiturany) absorbują słabiej niż mężczyźni, zaś leki w postaci słabych zasad (na przykład przeciwdepresyjne) wchłaniają lepiej. Dodatkowo na absorpcję leków u kobiet wpływa cykl menstruacyjny. Tuż przed miesiączką żołądek kobiety opróżnia się o około 30% wolniej niż w innych fazach cyklu. W tym czasie lek wolniej przechodzi do jelita cienkiego. Panie oczekujące miesiączki muszą więc brać pod uwagę, że większość leków zadziała wówczas z opóźnieniem.

Niektóre grupy leków są inaczej dystrybuowane w organizmach kobiet i mężczyzn, ale naukowcy nie są zgodni, dlaczego tak się dzieje. Prawdopodobnie przyczyn jest kilka, w tym różnica masy tkanki tłuszczowej oraz obecność estrogenów u kobiet. Ich wysoki poziom przyczynia się do obniżenia stężenia białka, odpowiedzialnego w dużej mierze za wiązanie leków.

Różnice między płciami zachodzą również na etapie metabolizmu leków, czyli procesu mającego na celu zwiększenie rozpuszczalności substancji leczniczej w wodzie, aby była łatwiejsza do wydalenia z moczem i żółcią. Enzymy wątrobowe i jelitowe odpowiedzialne za metabolizm prawdopodobnie działają szybciej u mężczyzn, jednak są to dane, które naukowcy chcą dopiero potwierdzić w kolejnych badaniach. Wiemy już, że organizm kobiety metabolizuje większość grup leków wolniej niż mężczyzny, zaś badacze szukają odpowiedzi na pytanie, dlaczego i w jakich przypadkach tak się dzieje.

Ostatni z procesów, jaki zachodzi w organizmie po przyjęciu leku, czyli wydalanie, również przebiega odmiennie w zależności od płci. Substancji leczniczej pozbywamy się głównie dzięki pracy nerek, a u kobiet filtracja kłębuszkowa jest o około 10% wolniejsza niż u mężczyzn, dlatego w organizmie kobiety lek pozostaje w wysokim stężeniu przez dłuższy czas.

Współpraca z lekarzem

Najnowsze badania po raz kolejny potwierdziły znaczenie starannego wywiadu lekarskiego w procesie leczenia. Zbyt często pacjenci traktują lekarstwa jak dobroczynne eliksiry, które można stosować według bardzo luźnych zasad. Tymczasem każda substancja lecznicza, jej dawka oraz sposób podawania musi być dobrana przez lekarza, który przed wypisaniem recepty weźmie pod uwagę kilka ważnych czynników, m.in. wagę, wiek i płeć pacjenta.

Jeśli kobieta wybiera się po raz pierwszy do jakiegoś specjalisty, z całą pewnością powinna poinformować go, jakie leki już zażywa, od jak dawna i z jakiego powodu. Ponadto powinna podczas wizyty powiedzieć lekarzowi o ewentualnym zażywaniu środków antykoncepcyjnych lub stosowaniu hormonalnej terapii zastępczej. Nie powinna się dziwić, jeśli kardiolog lub psychiatra przy wypisywaniu leku zapyta o ostatnią miesiączkę. Być może ta informacja okaże się potrzebna do ustalenia dawki i sposobu przyjmowania terapeutyku.

Wiedza zdobywana podczas badań klinicznych jest nowa nie tylko dla pacjentów, ale również dla lekarzy. Można się spodziewać, że za kilka, kilkanaście lat większość lekarstw będzie przepisywana zgodnie z kryterium płci. Już dziś w encyklopediach leków przeznaczonych dla lekarzy pojawiają się takie informacje, jak na przykład opis dawkowania leku stosowanego w farmakoterapii schizofrenii: „należy rozważyć zmniejszenie dawki początkowej także w przypadku, gdy wystąpi więcej niż jeden czynnik zwalniający metabolizm leku (płeć żeńska, podeszły wiek, niepalenie tytoniu)".

Prawdopodobnie znana nam dobrze Aspiryna zacznie niedługo być inaczej stosowana u pań i panów. Najnowsze badania wykazały, że regularne zażywanie kwasu acetylosalicylowego obniża ryzyko zawału serca, ale tylko u mężczyzn. A tylko u pań lek wykazuje działanie zapobiegawcze przeciwko udarowi mózgu. Czyli ta sama substancja ma dwa różne zastosowania.

Półka dla żony, półka dla męża

Kobiety wybierające się do apteki po leki sprzedawane bez recepty coraz częściej zwracają uwagę na preparaty przeznaczone specjalnie dla swojej płci. Zapewne ta tendencja się nasili, ponieważ w najbliższych latach będzie się pojawiać coraz więcej leków wyprodukowanych specjalnie dla pań i specjalnie dla panów.

W sprzedaży są już witaminy dla kobiet, dostępny jest nawet zestaw uwzględniający zmieniające w czasie trwania cyklu miesiączkowego zapotrzebowanie na mikro- i makroelementy. Przed zbliżającą się miesiączką warto zaopatrzyć organizm w dodatkową porcję magnezu i witamin z grupy B, co powinno złagodzić objawy napięcia przedmiesiączkowego. Z kolei podczas menstruacji oraz tuż po niej organizm kobiety potrzebuje więcej żelaza.

Być może pewnego dnia na półkach aptecznych pojawią się odmienne w składzie i dawce środki przeciwbólowe, ale brak na ten temat dokładnych danych. Nie ma jeszcze doniesień w kwestii odmiennego działania popularnego paracetamolu, jednak kobieta i mężczyzna z całą pewnością inaczej zareagują na celekoksyb - terapeutyk z grupy nowej generacji niesteroidowych leków przeciwzapalnych, który u osób ze spowolnionym metabolizmem, czyli m.in. u kobiet, powinien być stosowany w małych dawkach i z dużą ostrożnością.

Niestety, badań klinicznych różnicujących płeć pacjentów jest wciąż za mało. W odniesieniu do powszechnie znanych leków, takich jak choćby przeciwbólowa morfina lub przeciwdepresyjny Prozac, można znaleźć opisy różnic w działaniu u osób pijących i abstynentów, palących i niepalących, młodszych i starszych, jednak nie ma danych różnicujących pacjentów pod względem tak oczywistym jak płeć. Przeciętny pacjent i pacjentka nie mogą jeszcze sprawdzić, jak na ich organizmy zadziałają popularne leki nasercowe lub czy lekarz powinien zróżnicować dawkę insuliny w zależności od płci.

Wszyscy - pacjenci, lekarze, farmaceuci - czekają.

Sylwia Skorstad; Konsultacja: mgr farm. Rafał Jabłoński

Przez wiele lat w badaniach klinicznych leków nie uwzględniano kobiet. Kiedy to się zmieniło, okazało się, że płeć ma znaczenie w przyswajaniu i działaniu substancji leczniczych.

Wpływ płci na farmakokinetykę wybranych leków

Autorzy publikacji „Wpływ płci na farmakokinetykę wybranych leków" wydanej przez StatSoft Polska, zbadali kilkanaście dostępnych na rynku leków. Analiza porównawcza dotyczyła oddziaływania wybranych substancji leczniczych na organizm kobiety i mężczyzny.

Silną zależność od płci wykazały następujące substancje:

• ofloksacyna - substancja przeciwbakteryjna stosowana m.in. do leczenia zakażeń miednicy mniejszej;
• cyprofloksacyna - substancja bakteriobójcza stosowana najczęściej do leczenia infekcji układu moczowego;
• imipramina - lek przeciwdepresyjny.

Nie wykazały zależności od płci poniższe substancje:

• hydrochlorotiazyd - lek stosowany przy leczeniu nadciśnienia tętniczego;
• baklofen - lek zmniejszający dolegliwości bólowe wywołane nadmiernym napięciem mięśni;
• diklofenak potasu - substancja o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbólowym stosowana głównie podczas leczenia chorób układowych tkanki łącznej, m.in. reumatoidalnego zapalenia stawów.

Ewolucja badań

Odkrycie i uwzględnienie w badaniach naukowych różnych losów biochemicznych cząsteczki tego samego leku w organizmie mężczyzny i kobiety jest kamieniem milowym na drodze rozwoju współczesnych gałęzi nauk medycznych. Zarówno farmakokinetyka, jak i farmakodynamika, dopuszczając kobiety do roli ochotniczek i uczestniczek w badaniach nad nowymi lekami, zaowocowały wynikami ukazującymi znaczne różnice w dotychczasowym spojrzeniu na ordynację tych samych leków u chorych pań i panów. Powstają nowe odłamy medycyny, jak na przykład farmakogenetyka uwzględniająca różnice w ordynacji leku w zależności od uwarunkowanych genetycznie możliwości metabolicznych danego pacjenta. Jak więc widzimy, pacjent nie jest już tylko przedmiotem badania, elementem badanej z podwójną ślepą próbą grupy, lecz staje się podmiotem, jednostką, dla której należy indywidualnie dobrać potrzebną dawkę i postać medykamentu. Stąd już zaledwie krok do dalszej specjalizacji w zależności od płci pacjenta, co ma szczególne znaczenie w przypadku pań, w których organizmach poziomy hormonów i, co za tym idzie, interakcje tych substancji z lekami zmieniają się nawet w obrębie jednego cyklu miesięcznego.

„Farmacja i Ja”, grudzień 2008