Leki biologiczne

Dzieje medycyny są historią zmian wzbogacających wiedzę człowieka o przyczynach i leczeniu chorób. Niekiedy historia ta dramatycznie przyspieszała. Tak było w przypadku wynalezienia leków biologicznych.

Przez całe tysiąclecia odkrywanie nowych leków i dowodzenie ich skuteczności było w istocie niekończącym się łańcuchem prób i błędów. Dzisiaj z reguły docieramy do właściwych rozwiązań najpierw szczegółowo poznając, na poziomie molekularnym, mechanizmy prowadzące do powstawania chorób i w ten sposób uzyskujemy narzędzia do ich wczesnego rozpoznania.

Analiza molekułowa

Przez większą część XX w. syntetyczne leki powstawały na podstawie wyrafinowanej analizy posiadanych cząsteczek, które potem ewentualnie zmieniano poprzez dodanie lub zamianę podstawników lub miejsc ich przyłączenia do rdzenia. Natomiast w ostatnich kilkunastu latach wprowadzane są na rynek leki, które powstały dzięki metodom biologii molekularnej. Umożliwia ona poznanie budowy, a szczególnie przestrzennej struktury i wynikających z niej funkcji poszczególnych białek biorących udział w konkretnych procesach chorobowych, np. w zapaleniu prowadzącym do autoagresji lub do reakcji alergicznej. Na tej podstawie możliwe było zsyntetyzowanie przeciwciał neutralizujących te kluczowe dla przebiegu choroby molekuły.

Przeciwciała te początkowo pochodziły od myszy i same powodowały bardzo często reakcje alergiczne. Ich kolejne generacje były przeciwciałami hybrydowymi, czyli o naturze mieszanej - ludzko-mysie. Te najnowocześniejsze są już całkowicie lub prawie całkowicie zhumanizowane. Należą one do całkowicie nowej generacji leków nazywanych lekami biologicznymi. Znajdują one zastosowanie m.in. w leczeniu chorób autoimmunologicznych, które dotychczas udawało się skutecznie opanować jedynie dzięki silnie działającym lekom przeciwzapalnym, takim jak glikokortykoidy czy leki immunosupersyjne (np. metotrexat).

Leki biologiczne, takie jak przeciwciała chroniące przed czynnikiem martwicy nowotworów alfa (anty-TNFα), nie prowadzą do definitywnego wyleczenia i są jeszcze jednym lekiem objawowym. Jednak są ewidentnym zwiastunem technologicznego przełomu w farmakoterapii.

Prekursorów takiej technologii można doszukiwać się wśród leków stosowanych już od dziesiątków lat. Przykładem jest insulina, którą odkryto w 1922 r. W 1958 r. poznano sekwencję jej aminokwasów i rok później zsyntetyzowano jako pierwszy w ten sposób odtworzony polipeptyd. Zastosowanie w terapii taka insulina znalazła w 1982 r.

W podobny sposób powstawały inne cząsteczki (erytropoetyna, hormon wzrostu, czynnik wzrostu makrofagów i granulocytów), o których z racji ich budowy można mówić, że również są lekami biologicznymi.

Konstruowanie przeciwciała

Jednak klasa, do której należą np. przeciwciała zwalczające poszczególne białka biorące udział w procesie zapalnym, reakcji alergicznej albo w onkogenezie, powstały dzięki bardzo szczegółowemu poznaniu tych zjawisk. Typowano ich kluczowe, a zarazem poddające się wybiórczej eliminacji ogniwa, a dopiero potem konstruowano wiążące się z nimi przeciwciała. Właśnie to postępowanie, jako metoda odkrywania nowych leków, jest zjawiskiem nowym.

Dzięki niemu możliwe jest hamowanie przebiegu wielu chorób reumatycznych (reumatoidalne, młodzieńcze oraz łuszczycowe zapalenie stawów), alergicznych (astma, atopowe zapalenie skóry), przewodu pokarmowego (choroba Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego).

Postęp w badaniach daje wielką nadzieję na wynalezienie nowych metod leczenia różnych schorzeń. Każdy rok przynosi kolejne odkrycia.

dr n. med. Krzysztof Wojciechowski

„Farmacja i ja”, styczeń 2009