Katar „zatokowy” czy zapalenie zatok przynosowych?

Długotrwałe utrzymywanie się kataru, zatkanie nosa, nie musi, ale może być objawem zapalenia zatok przynosowych. Wydzielina nosowa jest wówczas zwykle ropna lub śluzowo-ropna. Chorzy często mówią o tych dolegliwościach „katar zatokowy".

Zatoki przynosowe są parzystymi jamami wypełnionymi powietrzem. Łączą się one z jamą nosa za pomocą szczelinowatych ujść, dzięki którym możliwa jest wymiana powietrza i wydzielanie śluzu wytwarzanego przez błonę śluzową zatok. Śluz ten jest przesuwany za pomocą skoordynowanych ruchów mikroskopijnej wielkości rzęsek.

Różne przyczyny

Zatkaniu ujść zatok może sprzyjać bardzo wiele rozmaitych czynników. Należą do nich takie zmiany, jak: skrzywienie przegrody nosa, odmienności budowy anatomicznej okolic ujść zatok, obrzęk błony śluzowej nosa w przebiegu przewlekłych i ostrych nieżytów nosa, a także polipy błony śluzowej nosa oraz zatok przynosowych.

Zatkanie ujścia zatoki prowadzi do nagromadzenia śluzu w obrębie zatok. Śluz ten jest dobrą pożywką dla bakterii. W następnym etapie rozwoju choroby dochodzi do zakażenia błony śluzowej zatok, jej wtórnego obrzęku, porażenia rzęsek.

Ryzyko powikłań

Zapalenie zatok przynosowych, zgodnie z obowiązującą definicją, charakteryzuje się blokadą nosa (uczucie zatkania nosa) oraz wyciekiem wydzieliny (wodnistej, ropnej lub śluzowej), którym może towarzyszyć również ból głowy albo uczucie ucisku w obrębie głowy lub twarzy oraz upośledzenie powonienia. Ostre zapalenie zatok przynosowych powinno być rozpoznane, jeśli zwykły katar nie ustępuje po 10 dniach bądź dolegliwości nasilają się u pacjenta po 5 dniach trwania choroby.

Powikłania ostrego zapalenia zatok występują niezmiernie rzadko. Mogą one jednak stanowić zagrożenie dla życia i zdrowia. Należą do nich m.in. zakażenie szerzące się w obrębie struktur oczodołu (zatoki sitowe bezpośrednio sąsiadują z gałką oczną), którego konsekwencją może być trwałe upośledzenie ostrości wzroku, a nawet ślepota, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ropień mózgu. Należy więc pamiętać, że „zwykły" katar może mieć poważne konsekwencje, i dlatego powinien być leczony, szczególnie u pacjentów mających predyspozycje do przedłużających się infekcji. W tej grupie pacjentów i we wszystkich przypadkach kataru z nasilonymi dolegliwościami odpowiednio wczesne leczenie może zapobiec dalszemu rozwojowi choroby. Podawanie leków obkurczających błonę śluzową nosa oraz niesterydowych leków przeciwzapalnych (np. ibuprofen z pseudoefedryną) zmniejsza stan zapalny i poprawia wentylację zatok.

O przewlekłym zapaleniu zatok mówimy, gdy dolegliwości nie ustępują przez trzy miesiące. Przewlekłe zapalenie zatok może rozwijać się powoli, „podstępnie" lub stanowić bezpośrednie następstwo niewłaściwie leczonego ostrego zapalenia.

Skuteczne leczenie

Leczenie przewlekłego zapalenia zatok przynosowych u pacjentów z niewielkim nasileniem dolegliwości i minimalnymi zmianami w badaniach obrazowych zwykle opiera się na stosowaniu miejscowo działających leków sterydowych. W przypadkach bardziej zaawansowanych konieczna jest operacja oraz podawanie leków sterydowych doustnie, a po zabiegu - przewlekłe leczenie sterydami działającymi miejscowo i podawanymi do nosa. Najbardziej optymalną formą leczenia chirurgicznego tej choroby jest tzw. chirurgia endoskopowa zatok przynosowych. Niestety, u części pacjentów mimo stosowania skojarzonego leczenia operacyjnego i farmakologicznego po kilku latach (niekiedy wcześniej) dochodzi do nawrotu zapalenia. Dotyczy to szczególnie pacjentów z rozległymi zmianami polipowatymi.

Niezależnie od stopnia nasilenia dolegliwości, w okresie dłuższej obserwacji przewlekły stan zapalny niejednokrotnie ulega zaostrzeniu, zwykle na skutek przeziębienia. Zwiększa się wówczas nasilenie wycieku ropnego, blokady nosa, często również bólów głowy. Szczególnie przydatne są wówczas leki mukolityczne oraz wspomniane już niesterydowe leki przeciwzapalne i obkurczające błonę śluzową nosa i zatok. Jeśli pomimo takiej próby terapii dolegliwości nie ustępują, powinno zostać wdrożone leczenie antybiotykami (najlepiej zgodnie z wynikiem posiewu pobranego spod małżowiny nosowej środkowej), lekami sterydowymi doustnie (do 2 tygodni).

Prewencja

Należy pamiętać o nielicznej grupie pacjentów z przewlekłym zapaleniem zatok i nadwrażliwością na leki z grupy niesterydowych leków przeciwzapalnych (m.in. ibuprofen, kwas acetylosalicylowy), u których podanie leku może wywołać groźne powikłania. Na szczęście wspomniana nadwrażliwość występuje rzadko, a zdecydowana większość pacjentów jest świadoma swojej choroby.

Niesterydowe leki przeciwzapalne i leki obkurczające błonę śluzową nosa, podobnie jak część leków mukolitycznych, są dostępne bez recepty. Warto po nie w porę sięgać, by uniknąć przykrych konsekwencji kataru.

Mimo dostępności coraz nowszych metod diagnostycznych, postępów leczenia chirurgicznego i farmakologicznego, w wielu przypadkach przewlekłe zapalenie zatok przynosowych nadal pozostaje chorobą niezwykle trudną do leczenia.

dr n. med. Tomasz Gotlib

Jest otolaryngologiem, adiunktem w Klinice Otolaryn-gologii I Wydziału Lekarskiego AM w Warszawie; pracuje w SP CSK AM w Warszawie.

„Farmacja i ja”, marzec 2008