Ból brzucha przy tablicy

Stres szkolny może objawiać się na wiele sposobów, wśród których mogą być także dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Skargi występujące przed wyjściem do szkoły - na ból brzucha, biegunki, wzdęcia, uporczywe odbijanie - mogą mieć różny charakter. Kluczowym wydaje się rozpoznanie, czy ból wynika z choroby, czy jest reakcją na trudną dla dziecka sytuację.

Paluszek i główka

Dziecięcy ból brzucha wynikający ze stresu definiujemy jako zaburzenia czynnościowe, mając na myśli nieprawidłowe działanie określonego narządu, któremu nie towarzyszą żadne zmiany organiczne. Innymi słowy narząd szwankuje, np. z powodu nadmiernej wrażliwości.

Bezpośrednich przyczyn zaburzeń czynnościowych ze strony układu pokarmowego nie znamy, ale wiemy, co sprzyja takim reakcjom. Zazwyczaj są to sytuacje, którym dziecko nie jest w stanie sprostać (konflikty z rówieśnikami, złe relacje z nauczycielami). Dolegliwości powstają wówczas w mechanizmie, który można nazwać somatyzacją stresu, są skutkiem zamiany problemu psychicznego na fizyczny. Brzuch jest zdrowy, ale jednak boli. Dodatkowo, jeśli dziecko zauważy korzyści płynące ze zgłaszania rodzicowi skarg, np. wie, że będzie mogło pozostać w domu i bawić się zamiast uczyć, droga do utrwalenia takich zachowań jest prosta.

Dorośli zazwyczaj nie zdają sobie sprawy, że swoim zachowaniem wpływają na sposób reagowania dziecka. Jeśli rodzic uskarża się na zdrowie, a dziecko widzi, że dzięki deklarowanym dolegliwościom omijają go obowiązki, to zapewne nauczy się postępować podobnie. To tłumaczy wyniki badań naukowych, w których widać rodzinne występowanie zaburzeń czynnościowych w postaci np. bólów brzucha u dzieci i zespołu jelita nadwrażliwego u dorosłych 1,2,3.

Istotne jest więc, aby rozróżnić reakcję dziecka na stres szkolny od choroby somatycznej. Niepokojące są dolegliwości występujące nagle z towarzyszeniem objawów alarmujących (gorączka, krew lub śluz w kale, wymioty, brak apetytu, utrata masy ciała). Natomiast zaburzenia czynnościowe pojawiają się, gdy brak dodatkowych objawów, ale problem trwa ponad 2 miesiące4, nasila się rano i widzimy zależność pomiędzy samym uczęszczaniem do szkoły a nasileniem skarg.

Jak zapobiegać

Warto dbać o dobry kontakt z dzieckiem, zrozumieć jego problemy i to zrozumienie okazywać. Przeanalizować zadania stawiane przed nim, odpowiedzieć sobie na pytanie, czy są adekwatne do jego wieku, czy nie jest ich za dużo. Przede wszystkim też unikać rozwiązywania konfliktów rodzinnych przy dzieciach, aby nie burzyć ich poczucia bezpieczeństwa. W przypadku, gdy pojawią się skargi na dolegliwości, co do których można podejrzewać, że mają charakter czynnościowy, trzeba też przemyśleć swoją reakcję, aby nie wytwarzać w dziecku nawyku tego typu zachowań na spotykające je trudne sytuacje.

Kiedy farmakoterapia?

W leczeniu zaburzeń czynnościowych specjaliści kładą nacisk na oddziaływanie, które można nazwać terapeutycznym. Farmakoterapia również może być potrzebna - np. w przypadkach biegunki czynnościowej u młodzieży i dzieci powyżej 6. r.ż. oprócz zmian w diecie można rozważyć doraźne zastosowanie chlorowodorku loperamidu4. Warto też zasięgnąć porady lekarza, który zweryfikuje wstępne rozpoznanie i doradzi najlepszy sposób postępowania.

Autor: dr n. med. Krzysztof Wojciechowski

„Farmacja i ja”, wrzesień 2009