Gdzie jest migdałek jelitowy?

Wyrostek robaczkowy, traktowany do niedawna jako szczątkowy organ, obecnie uważany jest za odgrywający istotną rolę

Czy grypa żołądkowa to grypa?

Typowa grypa objawia się gorączką, bólami głowy, nieżytem dróg oddechowych. Skąd zatem wzięła się nazwa grypa żołądkowa? O grypie żołądkowej...

Naświetlanie w Skandynawii

Czy wiesz, że w krajach skandynawskich w okresie zimowym jest zalecane korzystanie z solariów? Ma to zapobiegać objawom depresji wynikających z braku światła dziennego.

Jelito a psyche

Czynności naszego organizmu zależą w dużym stopniu od środowiska zewnętrznego oraz od naszych emocji. Jak stres działa na przewód pokarmowy i z...

Mówiąc o dużej lub małej odporności na choroby, zazwyczaj mamy na myśli po prostu rzadsze zapadanie na choroby sezonowe, takie jak przeziębienie lub grypa. W rzeczywistości odporność to pojęcie bardzo szerokie i powstaje ona zazwyczaj nie tam, gdzie się spodziewamy.

Odporność to  zbiór mechanizmów, których głównym zadaniem jest ochrona gospodarza przed mikroorganizmami chorobotwórczymi lub ich toksynami, przed toksynami środowiskowymi oraz przed komórkami nowotworowymi.

Bariery niespecyficzne i specyficzne

W opozycji do agresorów zewnętrznych występują, stworzone w tym celu, bariery niespecyficzne (zatrzymujące przeciwnika bez względu na jego rodzaj) oraz specyficzne (skierowane przeciw konkretnym szczepom bakterii lub wirusom).

Bariery niespecyficzne to przede wszystkim bardzo szczelna powłoka skóry, ruchy rzęsek na błonach śluzowych dróg oddechowych, kwas solny w żołądku, kwaśny odczyn pochwy, przemywanie oka wydzieliną gruczołów łzowych i wiele innych. Są też różne niespecyficzne mechanizmy biochemiczne w tkankach, a także w przewodzie pokarmowym, gdzie obecność bakterii saprofitycznych także do pewnego stopnia utrudnia rozwój bakterii chorobotwórczych.

Pamięć immunologiczna

Możliwość nabywania odporności w trakcie życia jest możliwa dzięki istnieniu części układu odpornościowego, która ma zdolność do adaptacji, czyli przystosowania się. Proces ten polega między innymi na rozwijaniu zdolności do rozróżnia-nia komórek albo odróżnia-niu pojedynczych białek własnych od obcych oraz na swoistej pamięci immunologicznej, czyli prawidłowym reagowaniu na obce antygeny przy powtórnym kontakcie.

Układ immunologiczny tworzą narządy, w których mnożą się i dojrzewają komórki biorące udział w reakcjach odpornościowych, takie jak: grasica, szpik kostny, śledziona, węzły chłonne, migdałki i grudki chłonne w błonach śluzowych, ale przede wszys-tkim krążące z krwią i docierające do wszystkich tkanek komórki, m.in. limfocyty, granulocyty, makrofagi i wiele innych.

Największy narząd odpornościowy

Okazuje się, że największym narządem odpornościowym  organizmu jest przewód pokarmowy, co może zaskakiwać osoby przekonane, że większość infekcji dociera do nas drogą wziewną. To odnosi się jednak tylko do wspomnianych zakażeń sezonowych, podczas gdy największe natężenie kontaktu ze światem zewnętrznym odbywa się przez błony śluzowe jelit. Widać to wyraźnie, jeśli przypomnimy, że powierzchnia ciała człowieka, a zatem jego skóry, z reguły nie przekracza 2 m2, powierzchnia oddechowa pęcherzyków płucnych to tylko 90 m2. „Tylko”, ponieważ powierzchnia błony śluzowej przewodu pokarmowego, po wygładzeniu wszystkich fałdów i kosmków, wyniosłaby około 400 m2. Tą drogą docierają do nas wraz z pokarmami nie tylko najróżniejsze substancje pokarmowe, które same są ogromnym zbiorem antygenów białkowych, ale też z reguły zawierają liczne bakterie, pleśnie i zarodniki.

Ocenia się, że aż 80% wszystkich komórek immunologicznie kompetentnych organizmu jest w błonie śluzowej przewodu pokarmowego. Są to skupiska tkanki chłonnej zwane migdałkami, które otaczają pogranicze jamy ustnej i gardła, tworząc tak zwany pierścień Waldeyera, dalej w postaci grudek tkanki limfatycznej są rozsiane na całej długości przewodu pokarmowego, przy czym znaczne ich skupisko jest w wyrostku robaczkowym i dlatego niektórzy używają nazwy migdałek jelitowy. Najważniejsze jednak jest rozsianie ogromnej ilości limfocytów w samej błonie śluzowej, z uwagi na możliwość produkowania przez nie przeciwciał oraz udziału w prezentacji komórkom żernym antygenów. Po identyfikacji swój-obcy może rozwijać się dalsza reakcja odpornościowa, nie tylko w przewodzie pokarmowym, ale w każdym innym zakątku organizmu.
Główne przeciwciała obecne w przewodzie pokarmowym należą do klasy IgA. Ich rolą jest neutralizowanie obcych antygenów, toksyn, wirusów, zapobieganie przyleganiu (adhezji) bakterii do nabłonka jelit, co ułatwiłoby im kolonizację i namnażanie. Przeciwciała te zapobiegają wnikaniu antygenów przez barierę błony śluzowej do głębszych warstw ściany jelita i naczyń.

Warto także wspomnieć o koniecznym elemencie prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego w przewodzie pokarmowym. Są nim komensale, bakterie obecne głównie w jelicie grubym. One nie tylko konkurują z bakteriami chorobotwórczymi o miejsce w tej zawsze ciepłej, wilgotnej i zasobnej w substancje odżywcze niszy ekologicznej, ale przede wszystkim uczestniczą w wykształceniu prawidłowej odpowiedzi immunologicznej organizmu. U zwierząt doświadczalnych hodowanych w warunkach jałowych, bez kontaktu z jakimikolwiek drobnoustrojami, spada liczba limfocytów i granulocytów we krwi obwodowej i zazwyczaj giną one z powodu gwałtownie przebiegających zakażeń przeważnie niegroźnymi drobnoustrojami.

Biorąc pod uwagę, że w jelicie żyje ok. 1000 gatunków bakterii, z czego znamy niespełna połowę, tym większe uznanie budzi sprawność układu odpornościowego w rozpoznawaniu swój-obcy, gdy wraz z każdym chłodnikiem dostarczamy mu kilkadziesiąt nowych bakterii do identyfikacji.

dr n. med. Krzysztof Wojciechowski

"Farmacja i Ja", wrzesień 2010