Jelito a psyche

Czynności naszego organizmu zależą w dużym stopniu od środowiska zewnętrznego oraz od naszych emocji. Jak stres działa na przewód pokarmowy i z czego to wynika?

Praca serca, rytm oddychania, laktacja, wydzielanie potu i wiele innych reakcji fizjologicznych znajduje się pod kontrolą zarówno układu nerwowego, a szczególnie jego części wegetatywnej, jak i różnych hormonów. Bodźce powstające w układzie nerwowym i endokrynnym mają za zadanie nie tylko integrować działanie naszych narządów wewnętrznych, ale też przystosowywać je do potrzeb organizmu w sytuacjach ekstremalnych, takich jak zagrożenie i potrzeba ucieczki.

Przygotowani do ucieczki

To, jak działa nasze ciało, stanowi dziedzictwo przystosowujące nas do przetrwania w sytuacjach, z którymi współcześnie nie mamy już do czynienia, takich jak agresja dzikich zwierząt czy ekstremalne warunki atmosferyczne. Spotykamy się natomiast z ich ekwiwalentami, a nasz organizm reaguje jak w warunkach pierwotnych: lęk powoduje reakcje zwiększające szansę na zwycięstwo w walce lub szansę udanej ucieczki. To tłumaczy przyspieszenie czynności serca i wzrost ciśnienia tętniczego pod wpływem stresu.

Trudniej jednak wytłumaczyć reakcje na stres ze strony układów bezpośrednio niebiorących udziału w „walce", na przykład przewodu pokarmowego. Być może niektóre przejawy tego przystosowania mają na celu takie skierowanie przepływu krwi, aby jej większość zaopatrywała zaangażowane w wysiłek fizyczny mięśnie szkieletowe, a nie łożysko trzewne.

Oś mózg - jelito

Nie można w tak prosty sposób wytłumaczyć innych zaburzeń czynności przewodu pokarmowego, choć zwiększenie ich nasilenia pod wpływem stresu jest wyraźne. Dotyczy to zarówno niektórych przypadków dyspepsji, jak i zespołu jelita nadwrażliwego (IBS) - czy to przebiegającego z przewagą bólów brzucha i wzdęć, czy też z dominującym zaburzeniem rytmu wypróżnień w postaci przewlekłej biegunki lub zaparć, bądź obu tych objawów występujących naprzemiennie.

Interpretacja tych patologii uwzględnia istnienie zależności przewodu pokarmowego od bodźców z układu nerwowego - czyli osi mózg - jelito. Dotychczas nie rozstrzygnięto, na którym jej odcinku znajduje się istota choroby. Jest jednak coraz więcej danych przekonujących, że należy uwzględniać wiele, wydawałoby się zupełnie niespodziewanych czynników. Na przykład obserwowane niekiedy rodzinne występowanie zespołu jelita nadwrażliwego może świadczyć bądź o genetycznym uwarunkowaniu cech sprzyja-jących ujawnieniu się choroby, za czym przemawiają wyniki badań na bliźniętach z IBS, bądź też mówią o sile zjawisk „uczenia się", czyli przejmowania wzorców zachowań przez dzieci od demonstrującego objawy choroby rodzica, bądź też narzucania tych wzorców dzieciom przez chorego rodzica.

Nowe metody diagnostyki

Dowodów na związek czynności ośrodkowego układu nerwowego z czynnością jelit dostarczają nowoczesne badania obrazowe czynności mózgu, takie jak pozytronowa tomografia emisyjna (PET), czynnościowy rezonans magnetyczny (fMRI) czy magnetoencefalografia (MEG). Pozwalają one na nowo badać i obiektywizować różnice pomiędzy bólem trzewnym i somatycznym, modulujący wpływ stresu na czynność przewodu pokarmowego oraz działanie leków. Co więcej, otwiera to drogę do ponownej oceny znaczenia psychoterapii i technik behawioralnych w leczeniu chorób przewodu pokarmowego.

Dowodów na związek czynności ośrodkowego układu nerwowego z czynnością jelit dostarczają nowoczesne badania mózgu.

dr n. med. Krzysztof Wojciechowski

„Farmacja i Ja”, czerwiec 2008