Odległe skutki zaparć

Przewlekłe zaparcia mogą być przyczyną wielu problemów zdrowotnych. Najczęściej prowadzą do powstawania uchyłków jelita grubego oraz żylaków i szczelin odbytu.

Prawidłowa konsystencja stolca i prawidłowy rytm jego wydalania zależą od zawartości w nim resztek pokarmowych, wody i bakterii oraz od sprawności mięśni biorących udział w akcie wypróżniania, czyli mięśni brzucha oraz mięśni przepony miednicy małej. Niestety, niedobór któregoś z wymienionych składników lub zaburzenia w funkcjonowaniu organizmu mogą sprzyjać zaparciom, a stąd już tylko krok do wielu dolegliwości i schorzeń.

Uchyłki jelita grubego

Uchyłki mogą przypominać małe przepukliny w ścianie jelita. Uważa się, że powstają wówczas, gdy jelito musi przesuwać resztki pokarmowe o małej objętości, co paradoksalnie wymaga od jego mięśni gładkich dużej pracy i powoduje ich przerost. Ściana jelita staje się wówczas znacznie grubsza, a skurcz tworzących ją włókien mięśniowych wytwarza w jego świetle znaczne ciśnienie. W miejscu, gdzie napotyka ono najmniejszy opór, czyli tam, gdzie przechodzą drobne naczynia krwionośne, powoduje wypchnięcie śluzówki na zewnątrz i powstanie jej uchyłku.

Winna temu jest najbardziej dieta ubogoresztkowa. Uchyłki najczęściej powstają w społecznościach bogatych i miejskich, a praktycznie są nieznane wśród wiejskiej populacji Afryki oraz Azji. Są także rzadkością wśród wegetarian.

Uchyłki powstają zazwyczaj w późnym wieku - w 5. i 6. dekadzie życia - i zazwyczaj są bezobjawowe. Dolegliwości ma tylko co dziesiąty pacjent, a jeśli już one wystąpią, to z reguły rozwijają się u osób starszych, po 80. roku życia. Niestety, wówczas ta wydawałoby się tak niewielka zmiana w ścianie jelita może wiązać się z mikroperforacją jelita i zapaleniem. Niekiedy ma ono charakter tylko odczynu miejscowego, ale czasami prowadzi do groźnych powikłań, jak zapalenie otrzewnej. Wymagać może ono już leczenia operacyjnego, polegającego na dość rozległej resekcji jelita grubego.

Żylaki i szczeliny odbytu

Innym odległym skutkiem zaparć mogą być żylaki i szczeliny odbytu. Szczeliny to jakby naddarcia lub pęknięcia śluzówki odbytu, powstające m.in. podczas wydalania twardych, zbitych grud kału. Towarzyszące tej czynności nasilone parcie powoduje jeszcze jeden skutek, jakim jest przepełnienie i wzrost ciśnienia w naczyniach żylnych okolicy odbytu, a to właśnie sprzyja powstawaniu żylaków odbytu.

Nowotwór jelita grubego

Ponadto - choć jest to przedmiotem kontrowersji - niektórzy specjaliści uważają, że przewlekłe zaparcia mogą być czynnikiem ryzyka nowotworu jelita grubego. Argumentują oni, że zalegający kał wydłuża czas ekspozycji błony śluzowej na zawarte w nim substancje rakotwórcze pochodzące z żywności. Warto wiedzieć, że w tym kontekście zawsze niepokojące jest pojawienie się domieszki krwi w kale. Taki objaw jest alarmujący i nie może być tłumaczony tylko jako skutek np. hemoroidów, lecz zawsze powinien być powodem konsultacji lekarskiej.

Najlepiej, jeśli po szczegółowym przeprowadzeniu wywiadu z osobą z zaparciami, uwzględniającego jej wiek, obciążenia rodzinne i współistniejące choroby, lekarz zaleci odpowiedni zakres badań diagnostycznych. W grę wchodzą - obok pełnego badania przedmiotowego, w tym badania palcem (per rectum) - badania na krew utajoną w kale, ocena morfologii pod kątem ewentualnej niedokrwistości i przede wszystkim kolonoskopia, którą z uwagi na jej najwyższą czułość i swoistość uważa się za złoty standard w rozpoznawaniu chorób jelita grubego.

Opisanym wyżej skutkom przewlekłych zaparć można zapobiegać. Kluczem do tego jest dieta bogatoresztkowa, czyli bogata w błonnik pokarmowy - taka, jaką stosują ludzie żyjący blisko natury, z dala od dobrodziejstw nowoczesnego przemysłu spożywczego.

Osoby spożywające głównie białe pieczywo, mięso i nabiał mogą obserwować u siebie niekorzystne tendencje w funkcjonowaniu przewodu pokarmowego.

dr n. med. Krzysztof Wojciechowski

„Farmacja i ja”, kwiecień 2009