Człowiek, ciało, narząd

Nagła śmierć bliskiej osoby jest dla rodziny ogromnym szokiem. W tej dramatycznej chwili ostatnie, co rodzina jest w stanie powiedzieć, to: „zgadzamy się na pobranie narządów". Szok i ból są silniejsze niż myśl o ratowaniu innego życia.

W Polsce na przeszczep oczekuje ok. 3 tys. osób. Co trzecia umrze z powodu zbyt małej liczby pobieranych organów od zmarłych dawców. Tymczasem narządy pobrane od jednego zmarłego mogą ocalić życie kilku chorym.

Między prawem a zwyczajem

W myśl obowiązujących w Polsce przepisów lekarz nie musi pytać krewnych zmarłego o zgodę na pobranie narządów. Nie ma też obowiązku poinformować ich o takim zamiarze. Prawem rodziny jest dokonanie pochówku ciała zmarłego w takim stanie, w jakim wyda je szpital. Obowiązkiem lekarza pobierającego organy jest jednak zadbanie o to, aby wskutek tego zabiegu ciało nie straciło prawidłowego wyglądu.

Protransplantologiczne prawo to jednak tylko teoria. W praktyce - z przyczyn obyczajowych i etycznych - lekarze nie tylko informują rodzinę zmarłego o ewentualnym zamiarze pobrania narządów, ale także pytają o zgodę. Z prawnego punktu widzenia to nie najlepszy pomysł. Po pierwsze dlatego, że lekarze działają tak, jakby nie istniały żadne regulacje prawne w tym zakresie. Po drugie: pytanie o zgodę to obarczenie rodziny koniecznością podjęcia ważnej i trudnej emocjonalnie decyzji. Po trzecie: odmowa krewnych jest podważeniem autonomicznej decyzji zmarłego. Nie znaczy to jednak, że lekarze powinni pobierać narządy po kryjomu. Pytać jednak należy o deklarowaną za życia wolę zmarłego, a nie poglądy na tę kwestię samych krewnych.

Z drugiej strony jednak trudno wytłumaczyć ludziom, że nie mają prawa podejmować decyzji o tym, co się stanie z ciałem ich bliskiego po jego śmierci. Polskie prawo używa nawet wręcz bezdusznego określenia, że „ciało osoby zmarłej nie należy do tzw. masy spadkowej". Oznacza to, że rodzina nie ma żadnego prawa decydować o tym, co się z tym ciałem stanie, ponieważ jest ono własnością szpitala. Praktyka jest jednak inna. Zdarza się, że rodzina kategorycznie odmawia pobrania narządów. Wtedy lekarze odstępują od dalszej procedury, wychodząc z założenia, że choć prawo jest po ich stronie, to walcząc z rodziną uczyniliby więcej zła dla idei transplantacji niż pożytku płynącego z pobrania za wszelką cenę narządów i ofiarowania ich innej osobie.

Niekiedy danie czasu do namysłu powoduje, że rodzina zmienia zdanie. Na szczęście coraz częściej zdarzają się sytuacje, kiedy rodzina zmarłego zwraca się z pytaniem, w jaki sposób może pomóc w ratowaniu innego życia.

Transplantologiczny testament

Aby mieć wpływ na to, co stanie się z naszymi narządami, należy zadbać o złożenie stosownego oświadczenia woli. Deklaracja ta może mieć formę ustną lub pisemną. Oświadczenie ustne (zgoda lub sprzeciw) powinno być złożone w obecności dwóch pełnoletnich świadków już po przyjęciu do szpitala. Oświadczenie pisemne może zawierać zarówno zgodę, jak i sprzeciw wobec pobrania organów. Jeśli jesteś przeciw, możesz zastrzec swoją wolę w Centralnym Rejestrze Sprzeciwów.

Akty prawne

• Zasady pobierania narządów w Polsce reguluje ustawa z 26.10.1995 r. o pobieraniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (DzU nr 138, poz. 682).
• Śmierć mózgu stwierdza się na podstawie wytycznych opracowanych przez specjalistów z dziedziny anestezjologii i intensywnej terapii, neurologii, neurochirurgii oraz medycyny sądowej, opublikowanych jako załącznik do komunikatu ministra zdrowia i opieki społecznej z dnia 29.10.1996 r. (więcej na ten temat: www.poltransplant.org.pl.).

Magdalena Górecka

„Farmacja i ja”, styczeń 2008