Nadwrażliwość na leki

Alergia na leki to złożony problem obejmujący wiele dyscyplin medycznych. Jest to jedna z postaci niepożądanego działania leku, a jej wystąpienie jest uwarunkowane reakcją o podłożu immunologicznym.

Według współczesnych szacunków blisko 20% działań niepożądanych po zażyciu leków związanych jest z idiosynkrazją, nietolerancją, reakcjami alergicznymi bądź rzekomo alergicznymi. Przyczyn gwałtownego wzrostu nadwrażliwości na leki upatruje się w zwiększonym przyjmowaniu leków, wprowadzeniu do obrotu wielu nowych cząstek, szerokiej dostępności farmaceutyków oraz coraz częstszym występowaniu chorób o podłożu alergicznym.

Różne typy nadwrażliwości

W przypadku typowej alergii na lek mamy do czynienia z reakcją nadwrażliwości o udokumentowanym mechanizmie immunologicznym. Pozostałe reakcje określa się mianem nadwrażliwości niealergicznej, której przyczyny są wykrywalne (np. niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej) lub przeciwnie - mechanizm reakcji odpowiedzialnej za jej powstanie nie jest poznany.

Obserwuje się jeszcze reakcje pseudoalergiczne, które polegają na bezpośrednim uwalnianiu histaminy z komórek tucznych. Przykładem są reakcje na kwas acetylosalicylowy lub środki cieniujące stosowane w radiologii. Objawy reakcji niealergicznej często bywają takie same jak objawy alergii na leki, lecz mogą występować bez wcześniejszej ekspozycji na lek.

Predysponowane osoby

Do czynników ryzyka wystąpienia reakcji nadwrażliwości na leki zalicza się wiek, płeć (żeńska) oraz uwarunkowania genetyczne, a przede wszystkim uwarunkowaną przynależność do osobników wolno lub szybko acetylujących. Według niektórych autorów czynnikiem predysponującym są choroby alergiczne (szczególnie astma oskrzelowa i alergiczne nieżyty nosa) występujące u danego pacjenta lub w jego rodzinie oraz choroby autoimmunologiczne (np. toczeń układowy). Podkreśla się również większą częstość występowania alergii na leki u osób poddawanych przewlekle terapii wielolekowej (np. w przebiegu AIDS) oraz u osób przyjmujących leki w sposób przerywany (np. antybiotyki).

Profilaktyka i terapia

Oczywiście bardziej pożądane jest zapobieganie polekowym reakcjom alergicznym niż ich leczenie. A w tej profilaktyce farmaceuci mogą odgrywać niebagatelną rolę. Czasami wystarczy zapytać pacjenta o przebyte reakcje polekowe i przewidywać reaktywność krzyżową na leki o zbliżonej budowie chemicznej. Pacjenci uczuleni na kwas acetylosalicylowy zwykle mogą bezpiecznie przyjmować paracetamol. Leki, które często wywołują reakcje niepożądane (np. antybiotyki), powinno się stosować jedynie ze ścisłych wskazań. Doustne podawanie leków jest bezpieczniejsze niż pozajelitowe lub zewnętrzne (np. na skórę). Warto też pamiętać, że jednorazowe podanie leku jest lepiej tolerowane niż dłuższa terapia. Jeśli leczenie ma trwać jakiś czas, to bezpieczniejsza jest terapia ciągła danym lekiem niż przerywana.

Osoby zdrowe są mniej narażone na odczyny polekowe niż osoby: ciężko chore, wymagające leczenia wieloma lekami, z upośledzoną czynnością wątroby lub nerek albo alkoholicy.

Autor: lek. med. Agnieszka Szumska-Olczak

„Farmacja i ja”, maj 2009