Nowe zastosowania szczepionek

Najczęściej na hasło: szczepionka, odpowiadamy - grypa. Jednak współczesne zastosowanie szczepionek nie ogranicza się tylko do walki z infekcjami. Trwają prace nad ich wykorzystaniem w innych obszarach medycyny.

Za datę pierwszego szczepienia człowieka przyjmuje się 14 maja 1796 r. Tego dnia brytyjski lekarz Edward Jenner wstrzyknął materiał zakaźny ospy krowianki 8-letniemu Jamesowi Phippsowi. Chłopiec zachorował. Jenner zaszczepił go ponownie, jednak już materiałem zakaźnym ospy prawdziwej. Tym razem objawy choroby nie wystąpiły, ponieważ pacjent uzyskał odporność.

Ówczesne środowisko naukowe nie potraktowało odkrycia Jennera zbyt poważnie. Początkowo nie dano mu nawet możliwości publicznego wystąpienia. Uparty badacz powtórzył doświadczenie na następnych pięciorgu dzieciach. We wszystkich przypadkach wynik był ten sam. To przełomowe odkrycie zapoczątkowało burzliwy okres rozwoju nauki o szczepieniach.

Sceptycyzm jednak pozostał. Do dziś spotyka się głosy osób, w tym również lekarzy, nieprzekonanych do celowości i sensowności szczepień ochronnych. Nieustannie powtarzają oni, że szczepienia, szczególnie te częste, skojarzone i stosowane w bardzo młodym wieku, wywołują nienaturalne i nadmierne obciążenie układu odpornościowego. A odległe konsekwencje takiego podejścia nie są dobrze poznane.

Spektakularne sukcesy

Wróćmy do historii szczepień. W XIX i XX w. na całym świecie wprowadzono obowiązkowe szczepienia ochronne dla dzieci przeciwko ospie prawdziwej, gruźlicy, poliomyelitis, DTP (błonicy, tężcowi i krztuścowi), WZW typu B, odrze, śwince, różyczce. Spowodowało to ograniczenie rozprzestrzeniania się wielu groźnych chorób. W naszym regionie globu nikt już nie pamięta o tragicznych epidemiach polio, błonicy, krztuśca, tężca. Spektakularnym sukcesem szczepień jest eradykacja wirusa ospy prawdziwej, ogłoszona przez WHO w roku 1980.

Ciągle trwają poszukiwania broni przeciw kolejnym chorobom zakaźnym. Niektóre środowiska naukowe zalecają szczepienia przeciwko meningokokom, pneumokokom, rotawirusom, WZW typu A. Obecnie zapobieganie chorobom zakaźnym przestaje być jedynym wyzwaniem badaczy zajmujących się szczepieniami. Przyjrzyjmy się kierunkom nowych badań i temu, do czego jeszcze mogą być wykorzystane szczepionki.

Nowe podejście

Pierwszą jaskółką zwiastującą nowe podejście do szczepień były próby odczulania. Odczulanie jest bowiem swego rodzaju szczepieniem - jego celem jest przyzwyczajenie organizmu do pewnej dawki alergenu. Być może kiedyś uda się opracować szczepionkę, która zahamuje reakcję alergiczną.

Kolejnym istotnym krokiem w odchodzeniu od konwencjonalnych szczepień było opracowanie szczepionki przeciw niektórym typom brodawczaka ludzkiego (HPV) - tym, które biorą udział w rozwoju raka szyjki macicy. Choć szczepionka w istocie zapobiega zakażeniu wirusowemu, to jej intencją nie jest wyłącznie zapobieganie infekcji, ale przede wszystkim jej odległym skutkom w postaci raka szyjki macicy, zmian przedrakowych szyjki macicy wysokiego stopnia, stanów przedrakowych sromu oraz powstawaniu brodawek płciowych.

W walce z rakiem

Jeszcze innym podejściem do tematu szczepień są tzw. szczepienia przeciwnowotworowe. Strategia opracowania takich szczepień opiera się na założeniu istnienia swoistych antygenów nowotworowych. W ostatnich 10 latach scharakteryzowano dziesiątki takich antygenów.

Całkowicie nową wartością jest czas zastosowania szczepionki. Szczepionki przeciwnowotworowe nie są stosowane w profilaktyce, jak to ma miejsce w przypadku tradycyjnych szczepień przeciwko chorobom zakaźnym. Używane są one wyłącznie u chorych na nowotwory po zastosowaniu leczenia tradycyjnego.

Ich wytwarzanie polega na wychwytywaniu komórek nowotworowych, przygotowywaniu z nich szczepionki i podawaniu jej pacjentowi, aby mógł on uruchomić własny układ odpornościowy. Szczególnie duże nadzieje wiąże się ze stosowaniem szczepionek w przypadku czerniaka złośliwego, raka jelita grubego i raka nerki - nowotworów o udokumentowanej immunogenności, w których obserwuje się nierzadko spontaniczne remisje przypisywane skutecznemu działaniu układu odpornościowego.

Wydłużają życie

Pierwsze randomizowane badanie allogenicznej szczepionki przeciwczerniakowej przeprowadzono w USA w latach 70. Po wielu modyfikacjach rozpoczęto badanie kliniczne III fazy, polegające na immunizacji chorych na czerniaka złośliwego w III i IV stopniu zaawansowania choroby za pomocą modyfikowanej genetycznie szczepionki komórkowej. Szczepionka składa się z komórek autologicznych czerniaka wyizolowanych ze zmian usuniętych chorym, zmieszanych z komórkami allogenicznymi otrzymywanymi w hodowli. Komórki allogeniczne zmodyfikowano genetycznie poprzez wprowadzenie do nich genów interleukiny-6 i agonistycznego rozpuszczalnego receptora interleukiny-6. Mieszanina komórek szczepionki jest każdorazowo napromieniana dawką 100 Gy w celu pozbawienia komórek nowotworowych zdolności do proliferacji oraz dalszego zwiększenia immunogenności. Otrzymane wyniki wskazują, że stosowana szczepionka jest bezpieczna, a co najważniejsze - zdolna do wywołania odpowiedzi immunologicznej przeciwko komórkom czerniaka. Jak przyznaje sam producent, efekty leczenia szczepionką nie są jeszcze zadowalające. Warto podkreślić, że jest to pierwsza szczepionka, która wydłuża czas życia pacjentów z nowotworem.

Dobre wyniki uzupełniającego leczenia szczepionką uzyskano także w raku jelita grubego. Podobnie jak w przypadku czerniaka, szczepionka stosowana w leczeniu raka jelita grubego jest tworzona z własnego guza pacjenta. Dlatego nazywa się ją szczepionką personalizowaną. W badaniu prospektywnym III fazy wykazano, że pod wpływem autologicznej szczepionki skojarzonej z BCG u chorych w II stadium zaawansowania klinicznego po zabiegu chirurgicznym zmniejsza się o 61% ryzyko wznów miejscowych. Prowadzone są także badania nad wykorzystaniem nowej technologii w leczeniu raka nerki i płuc.

Trudno dziś odpowiedzieć na pytanie o przyszłość szczepień przeciwnowotworowych. Niewątpliwie dotychczasowe wyniki są pozytywnym sprawdzeniem technologii i zdolności przemysłu do produkcji personalizowanych szczepionek. Czy okażą się one istotnym elementem terapii, pokaże czas.

Szczepionki przeciwnowotworowe nie są stosowane w profilaktyce, jak to ma miejsce w przypadku tradycyjnych szczepień przeciwko chorobom zakaźnym. Używane są one wyłącznie u chorych na nowotwory po zastosowaniu leczenia tradycyjnego.

lek. med. Agnieszka Szumska-Olczak

„Farmacja i ja”, styczeń 2009