Przyczyna powstawania nowotworów

Według szacunków Amerykańskiego Stowarzyszenia Chorób Nowotworowych w 2008 r. na skutek choroby nowotworowej na świecie umrze około 7,6 miliona osób. Jak postępować, aby zmniejszyć ryzyko zachorowania?

Nowotwór powstaje w wyniku niepohamowanej proliferacji komórek, nieustającej nawet po wyeliminowaniu czynnika, który ją wywołał. Jego drugą charakterystyczną cechą jest stałe i nieodwracalne zahamowanie różnicowania tworzących go komórek. Szybko dzieląca się tkanka ma ogromne zapotrzebowanie na energię i substancje odżywcze, które zdobywa kosztem innych tkanek. Określa się to jako autonomię nowotworową - rak, choć jest integralną częścią organizmu, nie żyje jego życiem, tylko własnym.

Czynniki kancerogenne

Istotną rolę w powstawaniu nowotworów odgrywają czynniki kancerogenne. Ich działanie jest szczególnie niebezpieczne w przypadku niedoborów odporności lub skłonności genetycznych.

Czynniki te dzielą się na:

• fizyczne - wszelkie rodzaje promieniowania szkodliwego, niosącego duże porcje energii uszkadzającej DNA: promieniowanie jonizujące, promieniowanie gamma, promieniowanie X (rentgenowskie), jak i ultrafioletowe;
• chemiczne - benzen, węglowodory aromatyczne, fenol, uretan, DDT, związki żelaza, niklu, arsenu, chromu, pył azbestowy, iperyt, tetrachlorek węgla, substancje smoliste, konserwanty (azotany, związki nitrowe, azotyny), alkohol, leki (cyklofosfamid, busulfan, chloramfenikol, estrogeny).
• biologiczne - wirusy onkogenne: wirus Epsteina-Baar, opryszczki, HIV, wirusy brodawczaków, wirus wywołujący zapalenie wątroby (typu B).

Zabójczy dym

Bezsprzeczną i potwierdzoną w badaniach przyczyną nowotworów jest palenie tytoniu. Palenie bierne jest równie szkodliwe jak czynne i zwiększa ryzyko zachorowania. Bezsprzeczny związek z paleniem wykazano w 90% zachorowań na raka płuca, 80-90% zachorowań na raka jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku oraz 30% zachorowań na raka pęcherza moczowego i trzustki. Istnieje bezpośrednia zależność między liczbą wypalanych papierosów i czasem trwania nałogu, a ryzykiem wystąpienia choroby.

Nowotwory a żywienie

Związkami żywienia z powstawaniem nowotworów zaczęto interesować się w latach 70. XX wieku. W 1982 r. Amerykańska Akademia Nauk wydała publikację, w której przedstawiono pogląd, że 40%-60% zachorowań na raka ma związek z żywnością i żywieniem. W nielicznych przypadkach udało się określić, jaka substancja odpowiada za powstawanie danego nowotworu. Taką jest aflatoksyna B1, wywołująca raka wątroby. Także nitrozoaminy są związkami o silnym działaniu rakotwórczym. Do czynników zwiększających zachorowalność należą też tłuszcze, zwłaszcza smażone i zjełczałe, sól kuchenna, alkohol, sacharyna, niektóre składniki kawy, herbaty, grzybów, piwa.

Na osobną uwagę zasługuje alkohol. Choć mówi się o jego działaniu w profilaktyce miażdżycy, należy pamiętać, że zwiększa ryzyko nowotworów jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, wątroby i piersi.

Nadzieja w szczepionkach

Związek z powstawaniem nowotworów mają także zakażenia niektórymi wirusami. Najlepszym przykładem takiej zależności jest wirus brodawczaka ludzkiego (HPV). Pewne jego typy wykrywa się w ok. 90% przypadków płaskonabłonkowego raka szyjki macicy. Obecnie na rynku dostępne są już szczepionki przeciw tym wirusom.

Skazani na chorobę?

Innymi przyczynami powstawania nowotworów mogą być także czynniki genetyczne. Ich udział można podejrzewać wówczas, gdy w obrębie danej rodziny pewien rodzaj nowotworu występuje u większej liczby spokrewnionych osób. Dotyczy to przede wszystkim raka piersi i przewodu pokarmowego. Takie rodziny powinny być kierowane do poradni genetycznych, gdzie sprawdzi się ich obciążenia dziedziczne i zaproponuje specjalistyczną opiekę.

Cechy komórek nowotworowych

• Zdolność do nadmiernych, niekontrolowanych podziałów na skutek:
  • autokrynnej regulacji wzrostu (produkcji własnych czynników wzrostowych),
  • ignorowania systemów kontrolujących namnażanie się komórek prawidłowych,
  • rozregulowania procesu proliferacji (m.in. „prowokowanie" komórki przez zmutowane białka będące produktami onkogenów do stałych podziałów).
• Brak zahamowania kontaktowego - charakterystycznego dla prawidłowych tkanek dystansu pomiędzy komórkami.
• Inwazyjność - zdolność do atakowania sąsiadujących komórek prawidłowych oraz zajmowania i przerastania ich terytoriów.
• Immortalizacja (nie we wszystkich przypadkach) - zdolność do nieograniczonego przeżywania i wzrostu (wiąże się to m.in. z brakiem reakcji na czynniki wywołujące apoptozę).
• Brak różnicowania się funkcjonalnego.
• Zdolność do tworzenia przerzutów (metastaz), czyli odłączania się od nowotworu, przenikania do naczyń krwionośnych lub limfatycznych, a następnie atakowania innych tkanek w odległych miejscach.

lek. med. Agnieszka Szumska-Olczak

„Farmacja i ja”, luty 2008