Wirusy warte Nobla

Tegoroczną nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny przyznano niemieckiemu badaczowi Haraldowi zur Hausenowi za poznanie roli wirusa HPV w powstawaniu raka szyjki macicy oraz dwójce Francuzów, Francoise Barre-Sinoussi i Lucowi Montagnierowi, za odkrycie wirusa HIV.

Przyznanie tegorocznej nagrody Nobla dla dwóch francuskich wirusologów jest być może próbą zakończenia trwającego ponad 25 lat sporu o to, kto faktycznie jako pierwszy wyizolował wirusa HIV. Zapewne Państwo pamiętacie, że historia badań nad HIV nie jest pozbawiona kontrowersji. Przez pewien czas pracujące równolegle dwa zespoły - Luca Montagniera i Francoise Barre-Sinoussi z Instytutu Pasteura w Paryżu oraz Roberta Gallo z amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia (NIH) - współpracowały ze sobą, wymieniając się szalkami zawierającymi preparaty badawcze. Wyniki ich prac zostały opublikowane w podobnym czasie. Dlatego też w chwili ogłoszenia wyniku przez Komitet Noblowski można było usłyszeć głosy zaskoczonych i zdziwionych, że Amerykanin nie został uhonorowany wspólnie z badaczami francuskimi.

Od LAV do HIV

Badania nad wirusem HIV sięgają początku lat 80. XX w., kiedy zauważono, że w amerykańskich szpitalach gwałtownie wzrosła liczba młodych mężczyzn cierpiących na dziwną chorobę związaną z układem odpornościowym i prowadzącą szybko do śmierci. Rozpoczęto intensywne, trudne technicznie badania. HIV to specyficzny wirus, który namnaża się wyłącznie na komórkach układu odpornościowego. Za datę jego wyizolowania uważa się rok 1983. Początkowo wirusa HIV określano mianem LAV (lymphadenopathy associated virus) lub HTLV-III (human T lymphotropic virus type III). W 1986 r. Międzynarodowy Komitet Taksonomii Wirusów wprowadził wspólną nazwę HIV (human immunodeficiency virus - ludzki wirus upośledzenia odporności) w miejsce poprzednio używanych.

Odkrycie wirusa HIV i stwierdzenie, że jest to czynnik wywołujący AIDS było krokiem milowym w historii medycyny. Pozwoliło na opracowanie terapii, które - choć nadal nie są doskonałe - znacznie wydłużają życie osób zakażonych.

Niezbędny czynnik

Emocji nie wzbudza wybór drugiego laureata, Haralda zur Hausena, którego doceniono za odkrycie wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV) oraz stwierdzenie, że patogen ten jest przyczyną raka szyjki macicy, jednego z najczęściej występujących nowotworów złośliwych u kobiet. Badacz dowiódł, że DNA wirusa HPV integruje się z DNA komórek człowieka, powodując przemianę nowotworową. Współcześnie mechanizm transformacji nowotworowej zależnej od HPV jest prawdopodobnie najlepiej poznany w onkologii. Wiadomo, że wirus HPV jest czynnikiem niezbędnym w rozwoju tego nowotworu, co nie oznacza, że jedynym. Koncepcja czynnika niezbędnego zakłada, że jest on obecny we wszystkich przypadkach raka szyjki macicy oraz że w razie jego nieobecności rak ten się nie rozwinie. Później okazało się, że raka powodują tylko niektóre wirusy z liczącej ponad 100 przedstawicieli rodziny HPV (zwłaszcza wirusy HPV 16 i HPV 18).

Dzięki temu odkryciu udało się opracować szczepionkę, chroniącą przed zakażeniami wirusem HPV. Według badaczy optymalne efekty zostaną osiągnięte po wprowadzeniu masowych szczepień dziewcząt przed inicjacją seksualną. Jak wskazują wyniki badań, szczepienie wykazuje wtedy 100% skuteczności.

Autor: lek. med. Agnieszka Szumska-Olczak

„Farmacja i Ja”, grudzień 2008