Życie za życie

Jeszcze 70 lat temu przeszczepianie narządów uważano za niemożliwe. Dziś trudno sobie wyobrazić medycynę bez przeszczepów. Chociaż w tym czasie udało się rozwiązać wiele problemów transplantologii, jeden pozostaje niezmienny - niedostateczna liczba dawców.

Pierwszym z sukcesem przeszczepionym u człowieka narządem wewnętrznym była nerka. W 1945 r. w Peter Brent Brigham Hospital w Bostonie trzej lekarze: Earnest Landstein, Charles Hufnagel i David Hume przeszczepili młodej kobiecie z zatruciem ciążowym nerkę zmarłego w tym samym szpitalu pacjenta. Narząd podjął pracę i pacjentka przeżyła.

Dziś, poza pionierską nerką, na liście narządów, które można człowiekowi przeszczepić, znajduje się serce, trzustka, wątroba, płuca, jelito, rogówka, kości i włosy, skóra oraz szpik kostny.

Zgodność tkankowa dawcy i biorcy

Sukces w przeszczepianiu narządów zależy nie tylko od sprawności i doświadczenia chirurga, ale w dużej mierze od właściwego dobrania dawcy i biorcy oraz umiejętności radzenia sobie z reakcją organizmu na obcy narząd. Im mniej dawca i biorca genetycznie różnią się wzajemnie, tym większe szanse powodzenia. Dlatego przed wykonaniem operacji lekarze sprawdzają, w jakim stopniu białka głównego układu zgodności tkankowej dawcy i biorcy są do siebie podobne. Im większe jest między nimi podobieństwo, tym mniejsze ryzyko odrzucenia przeszczepu.

Procedury hamujące odrzucenie przeszczepu

Pomimo optymalnego doboru narządu pod względem zgodności antygenowej konieczne jest także wdrożenie procedur hamujących odrzucanie przeszczepu. Biorca musi przyjmować leki immunosupresyjne, czyli hamujące aktywność układu odpornościowego. Należą do nich m.in. glikokortykoidy, które pobudzają apoptozę w dojrzewających limfocytach T oraz hamują aktywność genów kodujących cytokiny (cząsteczki wykorzystywane przez komórki układu odpornościowego do porozumiewania się między sobą). Cyklosporyna A jest innym ważnym lekiem immunosupresyjnym, który również hamuje przekazywanie sygnałów pomiędzy komórkami układu odpornościowego, chroniąc w ten sposób przeszczepiony narząd przed zniszczeniem.

Im szybciej, tym lepiej

Wreszcie istotnym elementem, od którego zależy powodzenie całego przedsięwzięcia, jest czas: im mniej upłynęło go od śmierci dawcy do wykonania zabiegu - tym lepiej. Kiedyś te dwa warunki były niejako wzajemnie sprzeczne: szukanie idealnie zgodnego biorcy trwa bowiem dość długo, a przy tym dawca może znajdować się setki albo i tysiące kilometrów od niego. Poza tym w czasie poszukiwań narządy zmarłego ulegają powolnej degeneracji (schemat, w jaki sposób kojarzy się dawcę z biorcą, przedstawiamy na s. 34).

Współczesne techniki przechowywania tkanek i narządów pozwalają jednak pogodzić te sprzeczne interesy: nerki można dziś bez szkody przechować nawet dwie doby, a inne narządy od kilku, jak to jest w przypadku serca, do kilkunastu godzin.

Choć chirurdzy coraz lepiej radzą sobie z technicznie skomplikowanymi przeszczepami, a immunolodzy z reakcją organizmu na obce białko (czyli odrzucaniem przeszczepu), to i tak wielu pacjentów umiera przed wykonaniem przeszczepu. Powodem jest zbyt mała liczba odpowiednich dawców.

Regulacje dotyczące przeszczepów

W prawodawstwie krajów rozwiniętych spotyka się trzy odmienne regulacje kwestii zgody na pobieranie narządów z ludzkich zwłok:

1. regulacja formalnej zgody przyszłego dawcy,
2. regulacja zgody rodziny zmarłego,
3. regulacja domniemanej zgody, inaczej - regulacja możliwości wyrażenia sprzeciwu przez przyszłego dawcę.

Polska ustawa transplantacyjna stosuje regulację sprzeciwu, czyli zgody domniemanej (więcej na temat kwestii prawnych piszemy na s. 33).

Oświadczenie woli

Rozwiązaniem, które może ułatwić rodzinie i lekarzom szybkie podjęcie decyzji, jest złożenie oświadczenia woli. Każda osoba dorosła podpisująca taki dokument wyraża zgodę na pobranie po śmierci swoich tkanek i narządów do przeszczepienia. Nie ma konieczności zgłaszania czy dokonywania innej formy rejestracji oświadczenia. Wystarczy je podpisać i nosić przy sobie, wraz z innymi dokumentami.

lek. med. Agnieszka Szumska-Olczak

Leczenie OZZP powinno być wielokierunkowe: wskazane jest jednoczesne podanie leków zmniejszających obrzęk błony śluzowej, rozrzedzających wydzielinę, NLPZ, antybiotyków oraz miejscowo działających leków sterydowych.

dr n. med. Tomasz Gotlib

Jest otolaryngologiem, adiunktem w Klinice Otolaryngologii I Wydziału Lekarskiego AM w Warszawie; pracuje w SP CSK AM w Warszawie.

„Farmacja i ja”, styczeń 2008