Antybiotyk antybiotykowi nierówny

Przy wyborze antybiotyku lekarze winni kierować się przede wszystkim rzetelną wiedzą i twardymi danymi naukowymi. Jednak wynikające z doświadczenia wyczucie także może się przydać.

Antybiotyki, nawet w obrębie tej samej grupy, mogą wykazywać istotne różnice w praktyce klinicznej. Jednak lekarza interesuje nie tyle, jak dany lek przenika do różnych kompartymentów albo jak szybko jest metabolizowany, tylko co z tego wynika dla jego skuteczności antybakteryjnej w zakażeniu u konkretnego pacjenta.

Jak ocenić skuteczność antybiotyku?

W typowych sytuacjach lekarze dysponują opracowanymi przez specjalistów zaleceniami, które często proponują w danej jednostce chorobowej całą grupę substancji lub kilka leków z różnych grup do wyboru. W przypadkach bardziej skomplikowanych nie można jednak polegać jedynie na zaleceniach empirycznych, ale trzeba wykonać diagnostykę bakteriologiczną, w tym oznaczyć antybiotykowrażliwość potencjalnych patogenów. Nadal jednak wybór konkretnego leku pozostaje w gestii lekarza. Dlatego oprócz wiedzy przydaje się wtedy tzw. kliniczny nos.

Podstawowym parametrem w ocenie skuteczności antybiotyku wobec danego patogenu jest wartość MIC (ang. Minimal Inhibitory Concentration), czyli najmniejsze stężenie danego leku hamujące wzrost badanego drobnoustroju w warunkach laboratoryjnych. W praktyce klinicznej stosuje się wartości MIC50 i (częściej) MIC90, mówiące odpowiednio o stężeniu hamującym wzrost 50% i 90% szczepów. Im wartość MIC niższa, tym lek jest skuteczniejszy wobec danej bakterii.

Należy jednak pamiętać, że przy pomocy tego parametru można ocenić działanie bakteriostatyczne, a nie bakteriobójcze, oraz że w warunkach laboratoryjnych stężenie owo działa przez cały czas, podczas gdy w organizmie ulega zmianom. Stężenie leku różni się też w zależności od tkanki, do której ma dotrzeć. Stąd nie każdy lek o niskim MIC jest w konkretnym wypadku dobrym wyborem.

Z praktycznego punktu widzenia ważne jest, czy wybrany do terapii antybiotyk nie tylko osiąga w interesującej nas chorej tkance stężenia przekraczające wartość MIC dla danego drobnoustroju, ale także jak długo je utrzymuje. Udowodniono bowiem, że kliniczny efekt jest praktycznie wprost zależny od czasu utrzymywania się stężenia antybiotyku w badanej tkance powyżej wartości MIC90.

Skuteczne stężenia i czas podawania

Stosunkowo dobrze przebadane pod tym względem są antybiotyki -laktamowe, choć i tu nie znamy jeszcze wszystkich faktów. Postuluje się np. dokładniejsze badania dotyczące ich penetracji do płuc. Wiadomo jednak, że większość -laktamów dobrze penetruje do wysięków zapalnych i nabłonka dróg oddechowych, nieźle do tkanek takich jak np. migdałki, ale słabiej do kości. Stąd są one zazwyczaj pierwszym wyborem w leczeniu zakażeń wrażliwymi na -laktamy drobnoustrojami w obrębie górnych dróg oddechowych, ale już w zakażeniach kości lepsze mogą okazać się makrolidy lub chinolony.

Różnice dotyczą także czasu utrzymywania się skutecznych stężeń w tkankach, co wpływa na zalecane dawkowanie. Część z popularniejszych doustnych antybiotyków (np. cefaklor, amoksycylina) wymaga podawania co 8 godzin. Inne mogą być podawane co 12 godzin (np. cefuroksym), a niektóre nawet co 24 godziny (np. ceftriakson, ale tylko parenteralnie), zachowując przy tym skuteczne stężenie w tkankach docelowych przez całą dobę. W leczeniu ambulatoryjnym warto wybierać leki dawkowane rzadziej, aby zwiększyć szanse chorego na prawidłowe ich przyjmowanie.

dr n. med. Grzegorz Górniewski

„Farmacja i ja”, październik 2009