Choroba zakochanych

Mononukleoza zakaźna bywa nazywana chorobą zakochanych lub pocałunków (ang. kissing disease), gdyż łatwo przenosi się właśnie przez pocałunki. Nie jest jednak romantyczna. Może powodować powikłania i oskarżana jest o powiązania z chorobami nowotworowymi.

Mononukleoza jest chorobą zakaźną wywoływaną przez wirusa z rodziny Herpesviridae, czyli tej samej co m.in. wirusy opryszczki. Posiadają one genom w postaci dwuniciowego liniowego DNA i charakteryzują się krótkim cyklem replikacyjnym, co odpowiada m.in. za ich dużą zakaźność. Wirus mononukleozy nosi nazwę wirusa Epsteina-Barr (EBV) od nazwisk jego odkrywców; inna nazwa to z ang. human herpes virus 4 (HHV-4). Dotyka najczęściej ludzi młodych z krajów wysoko rozwiniętych.

Mononukleoza uważana jest za chorobę przenoszoną drogą płciową, gdyż i pocałunki, i genitalne stosunki seksualne są drogą transmisji wirusa. Najwięcej zachorowań obserwuje się w ciepłej porze roku. Szacuje się, że 90-95% populacji dorosłej przebyło zakażenie EBV.

Objawy mononukleozy

Charakterystyczna dla zakażenia EBV triada objawów obejmuje:

• gorączkę,

• zapalenie gardła,

• powiększenie węzłów chłonnych.

U przedszkolaków zakażenie jest zwykle bezobjawowe, także u starszych dzieci przebieg jest zwykle bardzo łagodny, a objawy niecharakterystyczne. W przypadku młodych dorosłych symptomy mogą być już burzliwe (u 30-50% zainfekowanych). Pojawia się gorączka, migdałki podniebienne są powiększone i pokryte białym nalotem, powiększają się też węzły chłonne szyi.

Może wystąpić powiększenie śledziony (splenomegalia) lub śledziony i wątroby (hepatosplenomegalia), a aktywność enzymów wątrobowych we krwi może być podwyższona (także w bezobjawowych postaciach choroby). Objawom tym towarzyszą bóle mięśni i stawów, czasem również wysypka. U niektórych może wystąpić żółtaczka.

Problemy diagnostyczne

Obraz kliniczny pełnoobjawowej mononukleozy zakaźnej jest dosyć charakterystyczny, jednak w innych przypadkach rozpoznanie może być trudne. W razie wątpliwości diagnostycznych pomocne jest oznaczenie morfologii. Potwierdzeniem infekcji EBV są badania serologiczne.

Przeciwciała jedynie w klasie IgM wskazują na ostrą infekcję lub reaktywację infekcji latentnej. Przeciwciała również w klasie IgG występują po przebytej infekcji.

Zmiany w morfologii typowe dla mononukleozy zakaźnej:

• liczba leukocytów (WBC) powyżej 10 tys./l,

• odsetek limfocytów powyżej 40%, w tym powyżej 10% atypowych.

Zakażenie EBV, podobnie jak inne wywołane wirusami rodziny Herpesviridae, po fazie ostrej może przechodzić w latentną, a każdy zainfekowany do końca życia posiada limfocyty B z DNA wirusa.

Onkogenny charakter

Istnieją dwa typy wirusa EB (A i B), w Europie najczęściej występuje typ A. Typ B (EBV-2) dominuje zaś w Afryce równikowej i to on właśnie jest epidemiologicznie powiązany z endemicznym dla tych regionów chłoniakiem Burkitta. Innym znanym związkiem jest współwystępowanie raka nosogardła z latentnym zakażeniem wirusem EB typu A u mieszkańców Tajwanu.

Z powodu onkogennego charakteru i współwystępowania zakażenia EBV z pewnymi typami nowotworów budził on od dawna zrozumiałe zainteresowanie wielu naukowców. Jego genom został sklonowany i przebadany jako pierwszy z herpeswirusów. Komórkami docelowymi EBV są limfocyty B i komórki nabłonka nosa i gardła, może on również infekować neurocyty oraz inne limfocyty (T oraz NK).

Zainfekowana komórka gospodarza może posłużyć do szybkiego namnażania wirusa i uwolnienia wirionów potomnych, co wywołuje śmierć zarażonej komórki. Ale wirus może też przejść w cykl latentny i w postaci utajonej bytować w komórkach gospodarza, replikując się wraz z jego materiałem genetycznym. Stan latencji wytwarza się szczególnie chętnie w czasie bezobjawowej lub skąpoobjawowej infekcji. DNA wirusa w postaci tzw. episomu jest wówczas powielane i przekazywane kolejnym pokoleniom limfocytów.
Istnieją trzy typy latencji wirusa EB.

Pierwsze dwa typy zakażenia latentnego sprzyjają wystąpieniu niektórych nowotworów, m.in. chłoniaka Burkitta i chłoniaków T-komórkowych, ziarnicy złośliwej, raka nosogardła, być może również raka żołądka i sutka. W trzecim typie latencji zainfekowane limfocyty są „unieśmiertelniane” poprzez zahamowanie ich apoptozy, co sprzyja wystąpieniu zespołów limfoproliferacyjnych, szczególnie częstych u chorych po przeszczepach narządów.

To jednak nie koniec złej sławy mononukleozy. Wirusa Epsteina--Barr podejrzewa się także o udział w wywoływaniu chorób aler-gicznych, autoimmunologicznych oraz tzw. zespołu przewlekłego zmęczenia.

Leczenie mononukleozy

Powrót do zdrowia zajmuje od dwóch do czterech tygodni. Jak w większości chorób wirusowych leczenie mononukleozy opiera się na łagodzeniu objawów. Najważniejsze w leczeniu są odpoczynek, zdrowa dieta i odpowiednie nawodnienie. Antybiotyki mogą być wskazane, jeśli dołączy wtórna infekcja bakteryjna, jednak niektóre z nich mogą sprzyjać wystąpieniu wysypki (amoksycylina).

Niekiedy zaleca się glikokortykosteroidy, np. jeśli obrzęk migdałków jest wyjątkowo duży. Oczywiście wskazane są leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe. Nie wolno spieszyć się z powrotem do normalnej aktywności, gdyż niepełne „wyleżenie” mononukleozy sprzyja wystąpieniu groźnych dla zdrowia nawrotów i powikłań.

Zbyt szybki (wcześniej niż po 4-6 tygodniach) powrót do uprawiania sportu może skutkować pęknięciem śledziony, a to jest wyjątkowo niebezpieczne powikłanie. Innymi możliwymi komplikacjami, jakie mogą wystąpić po mononukleozie, są: zaburzenia neurologiczne (zespół Guillain-Barre, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, neuropatie obwodowe), anemia, trombocytopenia, zapalenie mięśnia sercowego lub wspomniane pęknięcie śledziony.


Odkrywcy wirusa
Sir Michael Anthony Epstein (ur. 1921 r.) jest brytyjskim wirusologiem, obecnie już emerytowanym wieloletnim szefem Instytutu Patologii Uniwersytetu w Bristolu. W 1991 r. otrzymał tytuł szlachecki, m.in. właśnie za osiągnięcia związane z odkryciem wirusa EBV.

Yvonne Barr (ur. 1932 r.), wirusolog, asystentka profesora Epsteina, wspólnie z którym w 1964 r. opublikowała w czasopiśmie „The Lancet” wyniki kilkuletnich badań nad wirusem nazwanym później na ich cześć.

dr n. med. Grzegorz Górniewski

„Farmacja i Ja" styczeń 2012

Przeczytaj także o chorobach przenoszonych przez pocałunek.