Hipertoniczne roztwory NaCl

Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych (ZZP) charakteryzuje się występowaniem blokady drożności nosa, wycieku patologicznej wydzieliny z jam nosa, bólem lub uczuciem rozpierania w obrębie twarzy oraz upośledzeniem albo utratą węchu. Wszystkie objawy ZZP są wynikiem nieprawidłowej funkcji błony śluzowej nosa.

Postępowanie terapeutyczne jest uzależnione od stopnia nasilenia objawów chorobowych oraz od tego, czy proces zapalny w obrębie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych ma charakter ostry czy przewlekły. W terapii stosuje się leki objawowe; oczyszczające i udrożniające przewody nosowe, leki przeciwzapalne stosowane donosowo i doustnie, leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe oraz w wybranych przypadkach z ciężkim przebiegiem – antybiotykoterapię.

Proces zapalny

W każdym przypadku procesu zapalnego w obrębie błony śluzowej nosa i zatok (niezależnie od stopnia nasilenia dolegliwości) dochodzi do zaburzeń funkcji wydzielniczej błony śluzowej oraz zaburzeń transportu rzęskowego odpowiedzialnego za ewakuację patologicznej wydzieliny i zanieczyszczeń osadzonych w jamach nosa. Proces zapalny w obrębie błony śluzowej nosa i zatok (niezależnie, czy jest wywołany przez zakażenie wirusowe, bakteryjne czy mechanizm alergiczny) w znacznym stopniu upośledza czynność aparatu śluzowo-rzęskowego.

Podobnie niekorzystnie działa na stan błony śluzowej nosa i zatok niska oraz wysoka temperatura, a także niska wilgotność powietrza. Równie szkodliwe działanie wykazuje ekspozycja błony śluzowej na zanieczyszczenia chemiczne (zarówno przemysłowe, jak i komunikacyjne) oraz pyły zawieszone w powietrzu atmosferycznym. Aparat śluzowo-rzęskowy i nabłonek pokrywający drogi oddechowe jest pierwszą linią obrony organizmu przed zakażeniem. Nabłonek dróg oddechowych jest pokryty poruszającymi się rytmicznie rzęskami. Ruch rzęsek jest możliwy dzięki warstwie śluzu w postaci  (faza płynna – u podstawy rzęsek) oraz żelu (faza gęsta zlokalizowana na powierzchni). Ten sprawnie funkcjonujący mechanizm bardzo łatwo może zostać zburzony przez wyżej wymienione czynniki uszkadzające błonę śluzową nosa i zatok przynosowych.

Konsekwencje zapalenia

Następstwem jest kaskada zdarzeń prowadzących do rozwinięcia się objawów zapalenia zatok przynosowych. Zapalenie zatok przynosowych jest chorobą o wieloczynnikowej patofizjologii, ale zasadnicze znaczenie w jej etiologii odgrywa obrzęk zapalny błony śluzowej nosa i zatok przynosowych, zwężenie okolicy ujść zatok oraz wspomniane wcześniej zaburzenie aktywności rzęsek pokrywających błonę śluzową. Niedrożność nosa i ujść zatok przynosowych oraz zaburzenia ruchu rzęsek pokrywających błonę śluzową i gęsty, patologiczny śluz sprzyjają rozwojowi nadkażenia bakteryjnego.

Jednym z pierwszych objawów rozpoczynającego się procesu zapalnego jest gromadzenie się gęstej, zasychającej wydzieliny śluzowej w jamach nosa oraz upośledzenie drożności przewodów nosowych. Stąd stale wzrastająca popularność roztworów hipertonicznych i izotonicznych NaCl podawanych w formie sprayu do jam nosa. Zastosowanie hipertonicznego roztworu NaCl na błonę śluzową nosa wywołuje resorpcję wody z obrzękniętych tkanek, a tym samym wpływa na obkurczenie błony śluzowej nosa i udrożnienie przewodów nosowych i ujść zatok przynosowych.

Udrożnienie nosa oraz ujść zatok przynosowych jest natomiast warunkiem koniecznym do skutecznego leczenia procesu zapalnego w obrębie nosa i zatok. Niedrożność nosa i ujść zatok przynosowych znacząco zwiększa też ryzyko nadkażenia bakteryjnego w obrębie nosa i zatok przynosowych.

Skuteczność roztworów nacl

Chorzy mają zwykle trudności z właściwym stosowaniem leków do nosa w postaci kropli, a obrzęk błony śluzowej dodatkowo utrudnia dotarcie preparatu do ujść zatok. Podanie preparatu w formie sprayu, przy odpowiednio długim przytykaniu wciśniętego dozownika, pozwala na wprowadzenie do jam nosa odpowiedniej objętości hipertonicznego roztworu NaCl. Już po kilkudziesięciu sekundach odczuwalne jest udrożnienie jam nosa, a jednocześnie roztwór ułatwia rozrzedzenie patologicznej wydzieliny zalegającej w jamach nosa i umożliwia jej sprawną ewakuację z nosa.

Dlatego zastosowanie sprayu z hipertonicznym roztworem NaCl w przypadku ostrego zapalenia zatok przynosowych może być zalecane zarówno dzieciom, jak i dorosłym. Brak działań ubocznych, wysoka skuteczność działania oraz łatwość aplikacji sprawiają, że obecnie hipertoniczne roztwory NaCl są rekomendowane do stosowania we wszystkich postaciach ostrego zapalenia błony śluzowej nosa i zatok przynosowych.

dr n. med. Piotr Rapiejko
specjalista otolaryngolog, Klinika Otolaryngologii Wojskowego Instytutu Medycznego w Warszawie

"Farmacja i Ja" luty 2012