Kiedy bolą uszy

Mówi się, że uszy bolą, gdy słuchamy źle wykonywanej muzyki  lub niemądrego przemówienia. Jednak czasami uszy bolą naprawdę. Często jest to wina nas samych. Warto wiedzieć, jak bólu uszu
można jednak uniknąć.

Ból ucha nie zawsze jest wynikiem choroby dotyczącej jego samego. Do ucha mogą promieniować również bóle pochodzące z zębów, stawów skroniowo-żuchwowych, ślinianek, a także kręgosłupa szyjnego. Skóra ucha i jego głębsze struktury są bowiem unerwione przez nerwy czuciowe, które unerwiają też skórę twarzy i szyi oraz głębiej położone struktury twarzy, szyi i jamy ustnej.

Bóle ucha wynikają najczęściej ze stanu zapalnego lub urazu jego zewnętrznych elementów (małżowiny i przewodu słuchowego zewnętrznego). Małżowiny uszne są wystawione na działanie czynników zewnętrznych, mogą więc ulegać urazom bezpośrednim. Skóra i chrząstka, które je tworzą, mogą wówczas dodatkowo ulec zakażeniu bakteryjnemu lub grzybiczemu. Nierzadkie są też oparzenia słoneczne ucha zewnętrznego w czasie urlopu w ciepłych krajach.

Czop woskowinowy

Bóle ucha pochodzące z przewodu słuchowego zewnętrznego wywołuje np. czop woskowinowy. Jego usunięcie lepiej powierzyć lekarzowi, gdyż robiąc to nieumiejętnie, można uszkodzić błonę bębenkową. Z pewnością nie należy w takiej sytuacji używać pałeczek z watką. Nie wolno z nimi przesadzać – zbyt częste czyszczenie uszu nie jest korzystne. Woskowina jest potrzebna jako warstwa ochronna, zawiera substancje przeciwbakteryjne (m.in. lizozym), a w zdrowym uchu jej mechaniczne usuwanie w ogóle nie jest konieczne, produkcja woskowiny i jej usuwanie pozostają w równowadze i woskowina nie gromadzi się w nadmiarze – wystarczy czyszczenie samej małżowiny usznej. Zapalenie ucha środkowego to już problem znacznie poważniejszy i bez fachowej pomocy się nie obędzie.

Często wymaga ono systemowej antybiotykoterapii, zawsze wziernikowania ucha i regularnej kontroli, czego nie da się zrobić samemu. Dlatego w razie wystąpienia kłujących bólów ucha lub uczucia ucisku w uchu, zaburzeń słuchu, czasami z towarzyszącą im gorączką, należy niezwłocznie udać się do laryngologa lub lekarza rodzinnego mającego odpowiednie instrumentarium i doświadczenie.

Urazy błony bębenkowej

Przyczyną ostrego bólu ucha mogą być także urazy błony bębenkowej. U dzieci są to najczęściej skutki wkładania do ucha różnych przedmiotów. U dorosłych dominują urazy pośrednie, np. wskutek wybuchu, uderzenia w ucho, lub też wypadki w czasie nurkowania – przyczyną pęknięcia błony bębenkowej jest wówczas nagła zmiana ciśnienia, której nie jest w stanie wystarczająco szybko wyrównać trąbka Eustachiusza.

W przypadku szybkiego poruszania się w górę lub w dół, jak to się dzieje w samolocie, szybkiej windzie lub w czasie nurkowania, dochodzi do zmian ciśnienia w uchu. Jeśli aparat mający na celu wyrównywanie tego ciśnienia z otaczającym, czyli trąbka Eustachiusza (przewód słuchowy wewnętrzny), jest niewydolny albo zmiany zachodzą zbyt szybko, może dojść do uszkodzenia błony bębenkowej, a w każdym razie do bólów ucha. Ratunkiem jest umiejętne wspomaganie wyrównywania ciśnienia. We wznoszącym się samolocie i w windzie, gdy ciśnienie wraz ze wzrostem wysokości obniża się, pomaga połykanie śliny. Można w tym celu ssać cukierek.

Przy lądowaniu również pomaga przełykanie, można też wydmuchiwać nos. W czasie nurkowania zmiany ciśnienia są jeszcze większe i niezbędna jest odpowiednia technika wyrównywania ciśnienia w uchu środkowym, której uczą instruktorzy tego sportu – bez tego uraz błony bębenkowej jest nieunikniony.

Uraz błony bębenkowej wymaga leczenia laryngologicznego, zwykle wprawdzie zachowawczego, ale pod kontrolą specjalisty. Współcześnie stosuje się w tym celu syntetyczne materiały opatrunkowe, nakładane bezpośrednio na uszkodzoną błonę i służące jednocześnie jako ochrona i „rusztowanie” dla gojącego się urazu. W razie nieskuteczności takiego postępowania błonę bębenkową można odtworzyć operacyjnie.

Inne bóle ucha

Przyczyną bólu ucha mogą też być stany zapalne migdałków, zębów lub zatok, a także ślinianek. Dlatego jeżeli boli nas ucho, a badanie samego narządu słuchu nie wykazuje nieprawidłowości, diagnostykę trzeba rozszerzyć. W tej grupie schorzeń mieszczą się również patologie stawu skroniowo-żuchwowego, którego zwyrodnienie wcale nie jest rzadkie, a ból bywa mylony z bólem ucha. Doświadczony diagnosta nie powinien jednak mieć problemów z rozróżnieniem tych chorób, więc wizyta u lekarza zajmującego się problematyką laryngologiczną jest jak najbardziej wskazana w każdym z wymienionych stanów.

Nie dziwmy się tylko, jeśli dostaniemy w jej wyniku skierowanie do dentysty. Jak wspomniano na wstępie, bólem promieniującym do ucha mogą skutkować również problemy z kręgosłupem szyjnym, ale dolegliwości rzadko są w takim wypadku ograniczone tylko do ucha – bóle dotyczą również karku i potylicy, a mogą promieniować do barku i ręki.

Ucho pływaka

Bolesny stan zapalny przewodu słuchowego zewnętrznego (łac. otitis externa) może mieć różne przyczyny. Współcześnie jedną z tych przyczyn bywają kąpiele w basenie. Mówi się wówczas o tzw. uchu pływaka. Częste korzystanie z basenu sprzyja  wypłukiwaniu z przewodu słuchowego zewnętrznego chroniącej jego powierzchnię woskowiny, zaburza pH skóry i w konsekwencji sprzyja zakażeniom.

Z racji skąpej ilości tkanki podskórnej nawet niewielki odczyn zapalny wywołuje tu silne dolegliwości bólowe – szczególnym przypadkiem jest czyrak przewodu słuchowego zewnętrznego, bardzo bolesny i potencjalnie niebezpieczny. W skrajnych przypadkach stan zapalny może przenieść się głębiej i wywołać zapalenie ucha środkowego lub struktur otaczających, w tym kości czaszki. Dolegliwości nie należy więc lekceważyć, zwłaszcza w przypadku ropnego stanu zapalnego.

Przypadkom ucha pływaka łatwo zapobiegać. Po każdej kąpieli w basenie lub jeziorze należy usunąć wodę z przewodów słuchowych zewnętrznych. Najłatwiej zrobić to przez przechylenie głowy na bok i umiejętne pociąganie za ucho, przez co woda wypłynie. Nie jest to łatwe do wytłumaczenia, ale wystarczy raz zobaczyć, jak się to robi – każdy trener pływania zna co najmniej kilka sposobów wykonania tej czynności, więc warto zapytać.

Popularne wytrząsanie (np. przez podskakiwanie) jest mniej skuteczne, a próby usuwania wody za pomocą patyczka do czyszczenia uszu mogą być wręcz niebezpieczne, oprócz tego zwiększają ryzyko zakażenia. Ludziom szczególnie wrażliwym poleca się płukanie uszu po zajęciach pływackich roztworem wody z octem (50/50) lub gotowymi produktami do płukania uszu (dostępne w aptekach lub w sklepach dla nurków) – zawierają one substancje zmieniające napięcie powierzchniowe. Najważniejszy jest ich lekko kwaśny odczyn, który przywraca prawidłowe pH skórze, co uniemożliwia wzrost większości patogenów. Dobrej jakości czepek również chroni uszy.

dr n. med. Grzegorz Górniewski

"Farmacja i Ja" luty 2012