Kulturowe konteksty menstruacji. Część 2

Kadr z filmu „Karmel”

Przedwiośnie we krwi

Koniec zimy to czas, gdy wielu skarży się na chroniczne zmęczenie. Tłumaczymy to przepracowaniem, niedospaniem, przebytym właśnie przeziębieniem...

Jesienne przeziębienia

Ze statystyk wynika, że corocznie w okresie jesiennym co czwarty Polak łapie przeziębienie

Zaparcia podróżnych

Zmiana rytmu dnia, klimatu, diety lub wody podczas wyjazdu nawet na kilkudniowy urlop wpływa na powstawanie niechcianego nadbagażu turysty –...

Etnocentryczny mit – zakorzenione w przekazie biblijnym przekonanie, że miesięczne krwawienie jest częścią kary boskiej, jaka spadła na matkę Ewę za grzech w Edenie – posłużył badaczom za swoiste „okulary”, przez które odczytywali znaczenia menstruacji w innych kulturach.

W latach siedemdziesiątych XX w. nastąpiła zmiana podejścia w antropologicznych badaniach nad kobiecością, w tym nad menstruacją. To podejście wpisało się w ówczesny trend zmian społeczno-kulturowych w krajach Zachodu, związany z ruchami feministycznymi obalającymi stereotypy związane z płcią kulturową.

Współczesne badania uwzględniają tzw. kobiecy punkt widzenia. Kiedy oddano głos informatorkom i spytano je o znaczenie menstruacji w ich życiu, okazało się, że w wielu społecznościach kobiety nie wartościują miesiączki negatywnie. Wprost przeciwnie, uważają ją za ważny element poczucia kobiecości, kojarzą z płodnością, mocą tworzenia, „dawania życia”. Miesiączka jest więc pożądana. Przywodzi to na myśl scenę z filmu „Karmel” (reż. Nadine Labaki, 2007), w której jedna z bohaterek – w średnim wieku – brudzi sobie celowo spódnicę czerwoną cieczą, żeby dać do zrozumienia swoim rywalkom na castingu, że miesiączkuje i jest jeszcze „w pełni kobietą”.

W wielu kulturach w szczególny sposób honoruje się osiągnięcie pełni kobiecości. U Asante w Ghanie dziewczętom, które miesiączkują po raz pierwszy, urządza się specjalną ceremonię z tańcami, podczas której sadzane są na honorowym miejscu, otrzymują życzenia i podarunki, a ich krew – jako substancja o silnych właściwościach magicznych – używana jest w czarach, m.in. w sporządzaniu ochronnych amuletów.

Kobieta w Polsce

We współczesnej kulturze polskiej (przynajmniej w jej głównym nurcie) menstruacja nigdy nie była kulturowo szczególnie deprecjonowana, ani też dowartościowywana. Nie była objęta, tak jak u Anglosasów, silnym menstruacyjnym tabu, które zakazywało dyskutowania na tematy związane z miesiączką nie tylko publicznie, lecz także prywatnie między rówieśnikami. Nigdy jednak nie wypracowano żadnej formy świętowania dojrzałości płciowej kobiet, menstruacja pozostawała w sferze ich prywatnego doświadczenia.

To podejście do fizjologicznej i praktycznej strony menstruacji zmieniło się wraz z nastaniem w Polsce transformacji. Od tego czasu produkty higieniczne i środki farmakologiczne, mające łagodzić niedogodności menstruacji, stały się elementem nowych, medialnych przedstawień kobiecości. Obecnie badania socjologiczne, a nawet lektura forów internetowych wskazują na to, że w Polsce miesiączka znajduje się w centrum doświadczenia kobiecości.

Kobiecy fenomen

Wzrastającej samowiedzy kobiet nadal towarzyszy kulturowe postrzeganie menstruacji jako zjawiska otoczonego aurą tajemniczości (wiąże się wszak z fazami Księżyca) i co więcej, mającego szczególny, często zagrażający charakter (opóźniona miesiączka lub jej brak oznacza ciążę, zarówno upragnioną, jak i niechcianą). Dlatego miesiączka daje kobietom władzę i moc sprawczego działania. Kobieta (niekoniecznie w danym momencie miesiączkująca) może wymówić się od wysiłku fizycznego, towarzyskich zobowiązań, odmówić współżycia. Brak lub rzekomy brak miesiączki może zostać potraktowany jako element przetargowy w decydowaniu o zawarciu małżeństwa.

W naszej rzeczywistości społecznej (pomijając mniejszości etniczne i religijne) miesiączkujące kobiety nie są więc ani kulturowo stygmatyzowane, ani wykluczane z życia społecznego; mogą pracować, uprawiać sport, uczestniczyć w życiu towarzyskim etc. Są za to coraz bardziej świadome wartości i władzy, jaką daje menstruacja i możliwość wydania na świat dziecka. I coraz częściej z rozmysłem jej używają.

Ślub bez oblubieńca

W kreolskich i metyskich społecznościach Ameryki Łacińskiej (szczególnie w Meksyku i grupach latynoskich w USA) popularne jest obchodzenie 15 an~os (quincean~os), piętnastych urodzin. Ten rytuał przejścia od dziecka do kobiety ma wymiar symboliczny (współcześnie dziewczęta zaczynają miesiączkować o wiele wcześniej). Nazywany „ślubem bez oblubieńca”, składa się z uroczystej mszy i fiesty, na którą zapraszana jest rodzina i znajomi. Jest ważny i dla formowania się tożsamości młodej kobiety, na którą spadają teraz nowe powinności, np. nakaz odpowiedniego „prowadzenia się”, i dla całej jej rodziny.

tekst: dr Renata E. Hryciuk,

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Warszawski

„Farmacja i Ja”, marzec 2010