Kulturowe konteksty menstruacji

Jak bez wyrzeczeń zaoszczędzić 100 kalorii

Przyjmowanie mniejszej ilości kalorii wcale nie jest trudne. Zobacz, co możesz zrobić, by chudnąć powoli, lecz bez wysiłku. Na śniadanie wybierz...

Naświetlanie w Skandynawii

Czy wiesz, że w krajach skandynawskich w okresie zimowym jest zalecane korzystanie z solariów? Ma to zapobiegać objawom depresji wynikających z braku światła dziennego.

Serce – narząd do zadań specjalnych

Serce to mięsień niezwykły, zdecydowanie inny niż pozostałe w ludzkim organizmie. Nie medycynie rozstrzygać, czy jest siedliskiem uczuć, ale jeśli...

W Polsce nazywana też miesiączką, w różnych kulturach jest odmiennie postrzegana. Znaczenia przypisywane menstruacji i pozycja miesiączkującej kobiety radykalnie zmieniały się w czasie, a także w rozmaitych grupach społecznych i etnicznych.

W kulturach tradycyjnych menstruacja została obudowana systemami symbolicznych znaczeń i wierzeń, a tym samym społecznych zachowań. W klasycznych pracach antropologicznych krew menstruacyjna 
i energia miesiączkujących kobiet były interpretowane jako elementy niebezpieczne dla istniejącego porządku kulturowego (społecznego, religijnego etc.). Menstruacja była niejednokrotnie postrzegana jako zagrożenie, bo utożsamiano ją ze zdolnością kobiet do wydawania na świat potomstwa, a więc z kobiecą mocą i władzą. Miała również charakter „zanieczyszczający”, ponieważ kobiety regularnie krwawiły z części ciała związanej z rozmnażaniem.

Kobieta nieczysta

Brytyjska antropolożka Mary Douglas zauważyła, że wierzenia dotyczące „zanieczyszczających” właściwości krwi menstruacyjnej odnaleźć można w grupach, w których symbolicznie wyrażają one dwuznaczność pozycji kobiet i wszystkiego co kobiece. W kulturach, w których dominującą rolę odgrywają mężczyźni, menstruacja i związane z nią przekonania kulturowe dają kobietom pewne obszary mocy i władzy, która może kwestionować podstawy kultury patriarchalnej. Kobiety uważane są za „zanieczyszczające” wszędzie tam, gdzie mężczyźni zależą od nich jako od źródeł prestiżu ekonomicznego, politycznego lub społecznego. Stąd na przykład tabu związane z menstruacją: przestrzenne odizolowanie, zakaz gotowania i zbliżania się do pożywienia, powstrzymywanie się od kontaktów seksualnych lub nakaz rytualnego oczyszczania się kobiet występowały powszechnie w kulturach basenu Morza Śródziemnego. Na tym terenie mamy bowiem do czynienia ze specyficznym modelem relacji między płciami, w którym honor mężczyzny zależy od cnotliwości i właściwego postępowania kobiet z jego rodziny.

Podobną sytuację możemy zaobserwować wśród Romów, również w grupach zamieszkujących teren Polski. Istnieje w nich system zakazów dotyczących skalania (mageripen), z których wiele związanych jest z kobietami. Mężczyźni powinni unikać kontaktu z kobietami w trakcie porodu, po porodzie i w czasie menstruacji. Kalające jest dla mężczyzny nawet dotknięcie spódnicy kobiety, która miesiączkuje. Dlatego na co dzień kobiety powinny uważać, by nie dotknąć spódnicą mężczyzn, rzeczy do nich należących ani przedmiotów związanych z przygotowywaniem pożywienia. Tak jak w wielu innych społecznościach miesiączkująca kobieta nie może również gotować. Romki są więc „niebezpieczne”, ale równocześnie to one kontrolują swoją „czystość” i mają moc nakładania skalania na innych. Dzięki temu wzbudzają respekt, szacunek oraz daje im to silną pozycję w społeczności i poczucie władzy.

Zapłodnienie i ciąża

Krew menstruacyjna kojarzona była także z zapłodnieniem i ciążą. W średniowiecznej interpretacji biologii Arystotelesa w akcie zapłodnienia równie ważne były dwie substancje: krew menstruacyjna, która miała stanowić materię, i męska sperma nadająca jej formę. Co więcej, nadwyżka krwi miała dać w trakcie porodu początek procesowi laktacji.

W wielu kulturach nadal silnie obecne są ludowe – podobne do arystotelesowskiej – koncepcje dotyczące ludzkiej reprodukcji: zapłodnienia i ciąży. Na przykład tybetańscy Khumbu wierzą, że równoważną rolę w procesie formowania zarodka odgrywają sperma i krew menstruacyjna. Męskie nasienie ma być odpowiedzialne za formowanie kości i mózgu, natomiast krew za tworzenie materii ciała i jego kształtu. Tym samym – podobnie jak w wielu innych kulturach – menstruacja staje się procesem ambiwalentnym. Z jednej strony postrzegana jest negatywnie jako zagrażająca i zanieczyszczająca, z drugiej – cykl menstruacyjny jest postrzegany pozytywnie i pożądany społecznie w procesie wydawania na świat potomstwa.

Rytuały, ceremonie i czary

Krew menstruacyjną w wielu społecznościach stosowano w różnych obrzędach. Czasami były to zabiegi, które miały wyrządzić komuś krzywdę, np. zawiedziona kobieta szukała zemsty i dodawała kochankowi krwi menstruacyjnej do posiłku, co mogło doprowadzić do jego śmierci. Ale krew menstruacyjna miała też pozytywne oddziaływanie. U nigeryjskich Tiwów używano jej w rytuałach związanych z płodnością zarówno ziemi, jak i kobiet. Natomiast w starożytnym Rzymie to mężczyźni mieli używać krwi menstruacyjnej partnerek, aby zapewnić sobie ich wierność.

tekst: dr Renata E. Hryciuk,

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Warszawski

„Farmacja i Ja”, luty 2010