Lecznicze działanie kofeiny

Kofeina ma bardzo szerokie zastosowanie lecznicze

Wiosenne przemyślenia reumatologa

Nadchodzi wiosna. To idealny moment, aby obudzić ciało z zimowego snu. Metod jest wiele, nie ma jednak wątpliwości, że to ruch jest jednym z...

Jesienne przeziębienia

Ze statystyk wynika, że corocznie w okresie jesiennym co czwarty Polak łapie przeziębienie

Biegunki u dzieci

Niezależnie od przyczyn i czasu wystąpienia, biegunka jest uciążliwym problemem dla dziecka i źródłem uzasadnionego niepokoju rodziców. Jakie są...

Kofeina jest alkaloidem ksantynowym, który występuje w roślinach z ponad 63 gatunków. Jej źródłem są liście herbaty, nasiona kawy i kakaowca, owoce guarany, orzeszki kola. Zawierają ją napoje i tzw. preparaty energetyzujące, których zadaniem jest wspomaganie sprawności psychofizycznej.

Kofeina ma bardzo szerokie zastosowanie lecznicze – jest używana w przypadku bezdechu noworodków, jest składnikiem wielu preparatów przeciw-bólowych, przeciwmigrenowych, stosowanych w trakcie przeziębienia oraz w leczeniu niepowściągliwych wymiotów u kobiet ciężarnych. W kosmetologii kofeinę sto-suje się jako składnik preparatów antycellulitowych.

Losy kofeiny w organizmie

Kofeina jest niemal całkowicie wchłaniana w przewodzie pokarmowym i jej maksymalne stężenie we krwi obserwuje się po 30-60 minutach od momentu zażycia. Z łatwością przenika przez barierę krew-mózg, przez łożysko, dociera do płynu owodniowego, mleka i nasienia. Nie kumuluje się w organizmie, a jej biologiczny okres półtrwania wynosi 3-4 h, chociaż znacząco wydłuża się u kobiet stosujących doustne środki antykoncepcyjne (5-10 h), w ciąży (9-11 h), u pacjentów z rozpoznanymi chorobami wątroby, u donoszonych noworodków (80 h) i wcześniaków (100 h), ale też czas obecności skraca się o 30-50% u nałogowych palaczy tytoniu. Kofeina jest metabolizowana w wątrobie do aktywnych metabolitów: paraksantyny, teobrominy i teofiliny o działaniu lipolitycznym, rozszerzającym naczynia krwionośne i rozkurczającym mięśniówkę gładką oskrzeli.

Nowe badania sugerują, że kofeina zmniejsza stężenie histaminy, co może być przydatne w leczeniu reakcji alergicznych w drogach oddechowych.

Jak działa kofeina?

Kofeina działa pobudzająco, wyłączając mechanizmy hamujące neurony, głównie w wyniku blokowania w mózgu receptorów adenozyny. Jest ona również inhibitorem kompetycyjnym enzymu cAMP-fosfodiesterazy, który bierze udział w wielu reakcjach biochemicznych. Wynikiem hamowania tego enzymu jest zwiększenie aktywności i wydłużenie czasu działania licznych hormonów, np. glukagonu, wazopresyny, kortyzolu.

Kofeina poprzez hamowanie receptorów adenozynowych ogranicza wychwyt glukozy przez mięśnie, co powoduje wzrost poziomu cukru we krwi i jest potencjalnym mechanizmem upośledzającym tolerancję glukozy. Ponadto poprzez zwiększenie stężenia adrenaliny zmniejsza wrażliwość i nasila oporność na insulinę. Niekorzystny wpływ kofeiny jest stanem przejściowym, ze względu na rozwój tolerancji. Istnieją doniesienia epidemiolo-giczne wskazujące, że picie kawy, która jest podstawowym naturalnym źródłem kofeiny, może zmniejszyć ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Niektóre publikacje sugerują, że kofeina ma działanie antyoksydacyjne, ale mechanizm tego zjawiska nie jest obecnie dokładnie poznany.

Kofeina a układ nerwowy

Kofeina wywiera umiarkowane działanie pobudzające na ośrodkowy układ nerwowy, dzięki temu poprawia samopoczucie i znosi uczucie zmęczenia. Ma ona wpływ na zwiększenie motywacji, spostrzegawczości i koncentracji przy wykonywaniu zadań monotonnych, wymagających długotrwałej uwagi, poprawia pamięć krótkotrwałą.

Kofeina skraca czas analizy informacji, a tym samym zwiększa szybkość reakcji na bodźce, czyli sprawność w wykonywaniu złożonych czynności i codziennych zadań (obsługa urządzeń, kierowanie pojazdami mechanicznymi). Pobudza ośrodki wegetatywne: oddechowy, naczynioruchowy i nerwu błędnego. Kofeina zwiększa wydzielanie neuroprzekaźników: dopaminy, noradrenaliny, adrenaliny, acetylocholiny, serotoniny. Usuwa zmęczenie, stymuluje aktywność ruchową, polepsza nastrój, zwiększa odczuwanie przyjemności. W dawkach większych obserwuje się przeciwne efekty: zwiększa odczucia negatywne m.in. lęk, niepokój, powoduje zdenerwowanie, ogólne pogorszenie nastroju i ma negatywny wpływ na pamięć długotrwałą, co jest głównie rezultatem hamującego wpływu na neurogenezę w hipokampie. Z drugiej strony, niektóre badania wskazują na korzystny efekt kofeiny ograniczający ryzyko procesów neurodegeneracji, np. choroby Parkinsona, Alzheimera. Po dłuższym czasie regularnego przyjmowania kofeiny występuje zjawisko tolerancji prowadzącej do stopniowego osłabienia odpowiedzi biologicznej ustroju.

Jest substancją o słabym potencjale uzależniającym, a zespół odstawienia po długotrwałym stosowaniu przejawia się zmęczeniem, pogorszeniem nastroju i koncentracji uwagi, bólem głowy.

Kofeina i paracetamol – współdziałanie

Kofeina zwiększa efektywność działania przeciwbólowego paracetamolu ze względu na wywieranie efektu stymulującego centralny układ nerwowy, ograniczając złe samopoczucie zawsze towarzyszące bólowi. Ponadto nasilenie i przyspieszenie działania przeciwbólowego paracetamolu potwierdzono w analizie 10 randomizowanych badań klinicznych z udziałem 3648 pacjentów*. Taki synergizm jest dobrze udowodniony w odniesieniu do bólów głowy, co sugeruje dużą przydatność złożonych preparatów.

Udowodniono, że wystarczy 40% standardowej dawki paracetamolu dla uzyskania tego samego efektu przeciwbólowego, jeśli połączy się paracetamol z kofeiną.

Dr hab. n. med. Halina Car,
Zakład Farmakologii Doświadczalnej Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Czy wiesz, że:

• Kofeina znana jest również jako teina, gdy jej źródłem jest herbata, guaranina – gdy źródłem jest guarana, mateina – gdy źródłem jest yerba mate.
• Historia kawy ma swoje początki w IX wieku n.e. W tym czasie ziarna kawy były dostępne tylko w ich pierwotnym miejscu występowania – na terenie Etiopii.
• Zgodnie z popularnym podaniem chińskim, cesarz Shennong, panujący około 3000 r. p.n.e., przypadkowo odkrył właściwości herbaty, gdy kilka liści wpadło do wrzątku, dając w efekcie orzeźwiający i pokrzepiający napój.
• Kofeinę wyizolował po raz pierwszy chemik Friedrich Ferdinand Runge w 1819 roku.
• Obecnie światowe spożycie kofeiny szacuje się na około 120000 ton rocznie.

Bezpieczeństwo kofeiny

Wpływ kofeiny na organizm ludzki zależy od zastosowanej dawki. Kofeina przyjęta w ilości 100-600 mg przyspiesza tok myśli i poprawia funkcjonowanie organizmu, ale jej dawki powyżej 2 g powodują bezsenność, drżenie mięśniowe, zaburzenia układu sercowo-naczyniowego, upośledzenie koordynacji ruchowej i przyspieszenie oddechu.

Niezmiernie ważne są badania oceniające wpływ kofeiny na rozrost nowotworowy, które nie wykazały zależności pomiędzy jej spożyciem a ryzykiem choroby nowotworowej, lecz opisały ochronny wpływ w odniesieniu do zachorowalności na raka jelita grubego i nowotwory wątroby. Moczopędne działanie kofeiny sprzyjające wypłukiwaniu toksyn może mieć istotne znaczenie w przypadku ograniczania rozrostu nowotworów pęcherza moczowego. Wypłukiwanie soli mineralnych z organizmu, w tym wapnia i magnezu, powinno być brane pod uwagę przy stałym przyjmowaniu preparatów zawierających kofeinę.

Kofeina doskonale uzupełnia przeciwbólowe i przeciwgorączkowe działanie paracetamolu efektami: przeciwzapalnym, antyoksydacyjnym i modulującym odpowiedź immunologiczną.

PIŚMIENNICTWO

*Zhang WY, A Benefit-Risk Assessment of Caffeine as an Analgesic Adjuvant, Drug Safety 2001, 24 (15):1127-1142).

"Farmacja i Ja", styczeń 2011