Mały wielki gruczoł

Problemy z tarczycą to problemy z całym organizmem

Zaparcia podróżnych

Zmiana rytmu dnia, klimatu, diety lub wody podczas wyjazdu nawet na kilkudniowy urlop wpływa na powstawanie niechcianego nadbagażu turysty –...

Jesienne przeziębienia

Ze statystyk wynika, że corocznie w okresie jesiennym co czwarty Polak łapie przeziębienie

Lecznicze działanie kofeiny

Kofeina jest alkaloidem ksantynowym, który występuje w roślinach z ponad 63 gatunków. Jej źródłem są liście herbaty, nasiona kawy i kakaowca, owoce...

Zwykle mózg uznaje się za główne centrum dowodzenia. Ale gdy szwankuje tarczyca, nie ma narządu ani układu, który nie ucierpiałby z tego powodu. Może więc to właśnie tarczycę należałoby uznać za centralny system zarządzania organizmu?

Tarczyca, nasz wewnętrzny akumulator, kształtem przypomina motyla. Składa się z dwóch płatów połączonych cieśnią. Leży tuż pod powierzchnią skóry na szyi. W dotyku jest miękka. Nie powinna być widoczna nawet podczas silnego odchylenia głowy do tyłu. Jeśli jest – to konieczna jest wizyta u lekarza. W komórkach tarczycy produkowane są hormony: tyroksyna T4 i trój-jodotyronina T3. Hormony trafiają do krwi, a stąd do komórek organizmu. Czynność tarczycy jest regulowana przez hormon wydzielany przez przysadkę mózgową: TSH. Z kolei wydzielanie TSH jest kontrolowane przez podwzgórze produkujące TRH. Tarczyca, przysadka i podwzgórze pozostają we wzajemnej zależności na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego. Oznacza to, że efekt danego procesu działa hamująco na przyczynę, która go wywołała. Dlatego, gdy brakuje hormonów tarczycy w niedoczynności tego gruczołu, TSH wzrasta ponad normę. W przypadku nadczynności, gdy poziom tyroksyny i trójjodotyroniny jest zbyt wysoki, TSH jest znacznie obniżone.

Farmaceuci w swojej praktyce najczęściej spotykają się z dwiema grupami pacjentów. Pierwsza z nich to osoby z niespecyficznymi dolegliwościami, które wynikają z niewykrytej jeszcze choroby. Drugą grupę stanowią pacjenci zdiagnozowani, którzy są nieco zagubieni w natłoku informacji dotyczących schorzenia.

Na zwolnionych obrotach

Teoretycznie niedoczynność tarczycy może dotyczyć każdego bez względu na płeć i wiek. Jednak zazwyczaj z tego powodu cierpią kobiety między 40. a 60. rokiem życia. Warto więc wykazać pewną czujność, gdy pacjentka w tym wieku zgłasza:

• tycie mimo prawidłowej diety,
• zaparcia,
• ciągłe zmęczenie i senność,
• kłopoty z pamięcią i koncentracją,
• pogorszenie się kondycji skóry, włosów i paznokci,
• czynność serca jest wolna, a ciśnienie niskie,
• stałe uczucie zimna i nadwrażliwość na chłód.

Przyczyną dolegliwości jest niedobór hormonów tarczycy. Objawy te mogą być dyskretnie wyrażone, gdy ich niedobór jest niewielki, dlatego tak ważna jest czujność na skargi pacjenta, zanim dojdzie do poważnych zaburzeń. Przy podejrzeniu niedoczynności tarczycy nie obejdzie się bez wizyty u lekarza. Diagnostykę trzeba zacząć od odwiedzenia POZ. Lekarz rodzinny zleci badanie TSH z krwi (innych badań w przypadku tarczycy zlecić nie może). Na wizytę u endokrynologa w ramach NFZ pacjent musi zwykle czekać kilka miesięcy, można więc podpowiedzieć mu, by na własny koszt wykonał badanie USG tarczycy i badanie stężenia hormonów tarczycy (przynajmniej fT4), to może skrócić ścieżkę diagnostyczną. Lekarz rodzinny, mając wyniki badań, może włączyć leczenie jeszcze przed wizytą u specjalisty. To ważne, bo dzięki temu szybciej ustąpią przykre dolegliwości pacjenta. W razie konieczności endokrynolog później rozszerzy diagnostykę i zleci zbadanie stężenia przeciwciał przeciwtarczycowych lub BAC (biopsję aspiracyjną cienkoigłową.

Uzupełnianie hormonów

Leczenie niedoczynności tarczycy polega na doustnym stosowaniu soli sodowej lewoskrętnej tyroksyny. Wydając lek, warto przypomnieć pacjentowi, że należy go zażywać rano w jednorazowej dobowej dawce 30 minut przed posiłkiem. Chorych zaniepokojonych zwiększaniem przez lekarza dawek należy uspokoić, że to naturalny proces w ustalaniu ostatecznej dawki suplementowanych hormonów aż do osiągnięcia stanu wyrównania pracy tarczycy. Jeśli pacjent zamierza udać się na kontrolne badanie TSH, trzeba mu przypomnieć o 24-godzinnej przerwie między zażyciem ostatniej dawki leku a pobraniem krwi. Nieprzestrzeganie tego zalecenia może wpłynąć na wynik badania.

Nadmierna aktywność

Gdy pacjent skarży się na niepokój, nerwowość, drżenie rąk, szybkie irytowanie się, bóle głowy, warto przed podaniem uspokajającego leku dopytać o inne dolegliwości. Przyczyną tych skarg wcale nie musi być nerwica. To może być nadczynność tarczycy. Pacjenci bardzo często zgłaszają wówczas:

• kłopoty ze snem,
• chudnięcie pomimo apetytu,
• kołatanie serca,
• osłabienie mięśni,
• nadmierną potliwość,
• powiększenie obwodu szyi, czyli tzw. wole.

Kobiety mogą się przyznać do wypadania włosów i zaburzeń miesiączkowania. Nie wszystkie skargi muszą paść od razu z ust pacjenta. Jeśli jednak wymieni choć kilka objawów, warto zalecić mu wizytę u lekarza. W nadczynności tarczycy zwiększa się metabolizm, a to prowadzi do takich właśnie dolegliwości. Należy doradzić pacjentowi, by zgłosił się do lekarza rodzinnego i wykonał badanie TSH – w przypadku nadczynności wynik jest poniżej normy. A to oznacza konieczność wizyty u endokrynologa.

Wyciszająca terapia

Wśród leków stosowanych w nadczynności tarczycy na pierwsze miejsce wysuwa się tiamazol, rzadziej jest stosowany propylotiouracyl. Warto jednak wiedzieć, że 1 mg tiamazolu odpowiada 10 mg propylotiouracylu. Leki te hamują wstępne etapy syntezy hormonów tarczycy. Stosowanie ich może się wiązać z występowaniem działań niepożądanych (zwykle w ciągu pierwszych 3 miesięcy zażywania). Najgroźniejsza bywa agranulocytoza ustępująca po 10-14 dniach po odstawieniu leku. Warto o tym pamiętać na wypadek zgłaszania skarg przez pacjenta stosującego od 2 tygodni tyreo-statyki. Efektem ubocznym terapii może być też wypadanie włosów, zaburzenia smaku, bóle stawów i wysypka. Postępowanie polega wówczas na zmianie preparatu lub zmniejszeniu dawki.

Stosowane wspomagająco w nadczynności tarczycy ß-adrenolityki, głównie propranolol, łagodzą tachykardię, drżenie mięśni i nadpobudliwość nerwową. Hamują konwersję T4 do T3, ale w wysokiej dawce, powyżej 160 mg na dobę propranololu. Rzadziej stosuje się atenolol, metoprolol, bisoprolol, czyli ß-adrenolityki bez wewnętrznej aktywności sympatykomimetycznej. Niezbędne może być także zastosowanie jodu radioaktywnego lub leczenie operacyjne.

Budowa tarczycy

Tarczyca to gruczoł dokrewny usytuowany na wysokości 2.-3. chrząstki tchawicy. Składa się z dwóch płatów, które są połączone więziną. Waży ok. 15-30 g. Tkanka tarczycowa jest mocno unaczyniona, przez 1 g tkanki tarczycowej przepływa w ciągu 1 minuty ok. 5 litrów krwi. W obrębie tarczycy produkowane są hormony: trójjodotyronina, tyroksyna, kalcytonina i stąd rozprowadzane są w organizmie przez sieć naczyń krwionośnych i chłonnych.

Jod dla tarczycy

Jest niezbędny do produkcji hormonów tarczycy. Organizm potrzebuje go niewiele, bo zaledwie 150 µg na dobę. Jednak gdy go brakuje, rozwijają się wole tarczycy lub niedoczynność tego gruczołu.

Wszystko dlatego, że maleje produkcja hormonów tarczycy, przez co rośnie stężenie stymulującego ich wytwarzanie TSH. Tarczyca powiększa się, aby móc wyprodukować więcej hormonów i powstaje wole objawiające się pogrubieniem szyi lub jej uwypukleniem. Na szczęście, dzięki jodowaniu soli kuchennej obecnie niedobór tego pierwiastka należy do rzadkości. Wyjątkiem mogą być kobiety ciężarne, które potrzebują 200 µg jodu na dobę. Dlatego powinny one sięgać po preparaty wielowitaminowe dla ciężarnych zawierające także jod.

lek. med. Anna Jaworska

"Farmacja i Ja", styczeń 2011