Nie oszczędzajmy na zdrowiu

O dostępie do diagnostyki oraz o najważniejszych badaniach laboratoryjnych, jakie powinniśmy wykonywać, rozmawiamy z dr. n. med. Jakubem Swadźbą - członkiem zespołu ekspertów ds. diagnostyki laboratoryjnej, powołanego do opracowania Centralnej Bazy Świadczeń Opieki Zdrowotnej, konsultantem naukowym Diagnostyki Sp. z o.o.

Farmacja i Ja: W Polsce wykonuje się znacznie mniej badań diagnostycznych niż w krajach Europy Zachodniej. Lekarze pierwszego kontaktu rzadziej niż ich zachodni koledzy wystawiają pacjentom skierowania na badania. Dlaczego tak się dzieje?

Dr n. med. Jakub Swadźba: W naszym kraju wykonuje się pięć razy mniej badań diagnostycznych niż w Europie Zachodniej, a 8 razy mniej niż w Stanach Zjednoczonych. Wynika to z fatalnych rozwiązań obowiązujących w systemie służby zdrowia skłaniających do oszczędzania na badaniach. Lekarz rodzinny otrzymuje określone pieniądze na każdego zapisanego chorego. Za tę kwotę musi utrzymać gabinet, wyleczyć pacjenta, kierować go na badania diagnostyczne i jeszcze na tym zarobić. Jeśli obniży koszty diagnostyki, zarabia więcej. Łatwiej jest mu wypisać receptę na drogi antybiotyk, gdyż za to nie płaci, niż zlecić wykonanie badania bakteriologicznego.

Dodatkowy problem polega na tym, że w Polsce nie ma opracowanych standardów leczenia. Takie standardy obowiązują w większości cywilizowanych krajów. Określają, jakie procedury lekarz powinien stosować w określonych przypadkach. Na przykład przed wypisaniem recepty na antybiotyk należy zlecić wykonanie badania bakteriologicznego. Gdyby standardy obowiązywały, lekarz, który by ich nie zastosował, mógłby się spodziewać procesu sądowego.

Wyobraźmy sobie, że w standardzie zapisano na przykad, iż lekarz rodzinny powinien zlecać mężczyznom, którzy przekroczyli 40. r.ż., badanie pozwalające na wczesne wykrycie nieprawidłowego funkcjonowania prostaty, np. rozwijającego się nowotworu. Gdyby tego nie robił, a któryś z jego pacjentów zapadłby na nowotwór prostaty, pacjent mógłby dochodzić swoich praw w sądzie.

Dodatkowo w innych państwach często istnieją osobne budżety przeznaczone na diagnostykę. Gdyby taki budżet istniał w Polsce, lekarze pamiętaliby o badaniach i chętniej je zlecali. Przed wprowadzeniem takiego rozwiązania powstrzymuje urzędników obawa, że prowadziłoby to do powstania dodatkowych obciążeń budżetu - lekarze, nie dbając o koszty, zlecaliby wykonywanie badań nawet w mało uzasadnionych przypadkach. Brak standardów lub osobnego budżetu na diagnostykę powoduje powstawanie absurdalnych sytuacji, w których lekarz rodzinny próbuje przerzucić koszty diagnostyki na lekarza specjalistę, ten z kolei na szpital. Nierzadko pacjent jest hospitalizowany głównie po to, by wykonać badania diagnostyczne.

Czy istnieje szansa, że w Polsce zaczną obowiązywać standardy medyczne obligujące lekarzy m.in. do zlecania badań diagnostycznych?

J.S.: Tak. O konieczności ich wprowadzenia mówi się od kilku lat, jednak dopiero jakiś czas temu powstała Agencja ds. Oceny Technologii Medycznych, będąca między innymi jednostką opiniodawczo-doradczą dla ministra zdrowia, której celem jest m.in. opracowanie i weryfikowanie procedur medycznych. Uczestniczyłem w pracach jeden z komisji eksperckich zajmujących się opracowaniem standardów w diagnostyce. Odbyliśmy kilka spotkań, ale droga do opracowania jednego dokumentu jest bardzo długa. Przykłady innych państw pozwalają przypuszczać, że potrwa to nawet kilka lat. Problematyka jest bardzo skomplikowana, wymaga dyskusji i kompromisów pomiędzy różnymi grupami lekarzy.

Co się zmieni, gdy taki dokument powstanie i zacznie obowiązywać? Wyobraźmy sobie polską służbę zdrowia za 8-10 lat.

J.S.: Będą standardy. Będzie dostępna informacja o procedurach i pacjent, dysponując tą wiedzą, będzie mógł domagać się przestrzegania swoich praw, czyli będzie miał pewność, co mu się należy. Dobrze poinformowani lekarze, działający według jasno określonych reguł, będą mogli skutecznie diagnozować i leczyć, i tym samym poprawi się jakość służby zdrowia.

Na razie jednak nie mamy obowiązujących standardów medycznych. Fakty są takie, że statystyczny polski pacjent wykonuje za mało badań diagnostycznych. Co można zrobić w obecnie obowiązujących warunkach prawnych, by dostęp do diagnostyki był lepszy?

J.S.: Polacy wykonują badania diagnostyczne coraz częściej, ale wciąż zbyt rzadko. Podstawowe badania, takie jak badanie ogólne moczu czy morfologia, zapewniała kiedyś medycyna pracy. W tej chwili część zakładów pracy kieruje pracowników na badania okresowe, dzięki czemu można wcześnie wykryć niektóre choroby, np. nowotwory, stany zapalne czy reumatyczne, które dopiero zaczynają się rozwijać. Jeśli ktoś nie jest objęty programem badań okresowych w pracy, może poprosić o skierowanie na badania lekarza rodzinnego.

A jeśli lekarz odmówi wypisania skierowania na badanie?

J.S.: Nie możemy z gruntu stwierdzić, że nie ma racji, gdyż nie każda nasza obawa czy prośba jest uzasadniona. Nie krytykowałbym lekarza z góry za to, że uznał jakieś badanie za nieuzasadnione, takich badań jest wiele. Jeśli natomiast lekarz nie chce wypisać skierowania na badanie diagnostyczne, którego wykonanie zdaje się nam konieczne, zawsze możemy wybrać innego. Istnieje możliwość wykonania badań w prywatnym laboratorium, które opłacimy z własnej kieszeni, jednak wciąż potrzebujemy lekarza, by zinterpretował wyniki. Samodzielna interpretacja wyników jest bardzo często nieadekwatna do sytuacji klinicznej, na przykład trochę podwyższone OB może świadczyć o niegroźnej infekcji.

Jakie badania diagnostyczne powinniśmy wykonywać?

J.S.: Każdy powinien raz na rok wykonać podstawowe badania diagnostyczne, dzięki którym można kontrolować stan swojego zdrowia. Do takich badań zalicza się oznaczenia poziomu cholesterolu (lipidogram). Zbyt duża jego zawartość we krwi wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia np. zawału serca. Wiedząc o tym, można podjąć działania prewencyjne (np. stosować odpowiednią dietę lub leki) i tym samym zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia. Kolejne ważne badanie to poziom glukozy we krwi, ponieważ nierozpoznana cukrzyca jest bardzo niebezpieczna dla zdrowia, a nawet życia. Badanie OB pozwala wykryć niektóre wczesne fazy procesów nowotworowych. Ważne jest też badanie ogólne moczu, gdyż choroby układu moczowego mogą długo przebiegać bezobjawowo. Do tego podstawowego standardu warto dodać badania hormonów tarczycy, a dla mężczyzn, którzy przekroczyli 40. r.ż., badanie PSA - markera chorób i nowotworu prostaty. Oczywiście warto też wykonywać inne badania diagnostyczne, szczególnie jeśli możemy podejrzewać podatność na niektóre choroby, w których istotne jest tło genetyczne. Moim zdaniem badania za nie więcej niż 100 złotych wykonywane raz na rok zaspokajają potrzeby diagnostyczne przeciętnego Polaka.

Tylko 100 złotych?

J.S.: Tak, to niewielka kwota, jednak wciąż wielu z nas ten wydatek zdaje się za duży. Pacjent jest przyzwyczajony do tego, że zostawia w aptece 100 złotych, jednak gdy ma je wydać w laboratorium analitycznym, czuje dyskomfort.

Dlaczego, Pana zdaniem, Polacy badają się rzadziej niż powinni, skoro wymaga to zaledwie albo uzyskania skierowania od lekarza, albo wydania 100 złotych raz na rok?

J.S.: Pierwsza bariera jest psychologiczna - to strach przed chorobą. Nikt nie chce się dowiedzieć o możliwości wystąpienia choroby, szczególnie jeśli czuje się zdrowy. Druga to brak wiedzy, pacjent często nie wie, jakie badania powinien wykonać i jakie może odnieść dzięki temu korzyści. Obecnie w Polsce trwają prace nad stroną internetową dotyczącą badań diagnostycznych - www.labtestsonline.pl. Uczestniczę w pracach zespołu składającego się ze specjalistów z zakresu medycznej diagnostyki laboratoryjnej. Jest to duży międzynarodowy projekt i czerpiemy z najlepszych i sprawdzonych wzorców na świecie. Mamy nadzieję, że strona ta będzie nie tylko popularyzować wiedzę o badaniach laboratoryjnych wśród pacjentów, ale że przede wszystkim będzie to rzetelne źródło informacji na temat tego, jakie testy laboratoryjne powinniśmy wykonywać w określonym wieku czy sytuacji, co oznacza wynik badania, jak przygotować się do badania. Trzeci problem to wciąż niskie dochody Polaków w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Aby zdecydować się na przeprowadzenie badania, trzeba wiedzieć, że niekiedy kilkadziesiąt złotych może decydować o życiu lub śmierci. Zdrowie to jedna z ostatnich rzeczy, na których powinniśmy oszczędzać.

Rozmawiała Sylwia Skorstad

„Farmacja i ja”, kwiecień 2008