Pracowici żyją krócej

Zmęczenie pogłębia istniejące już schorzenia, aktywuje te pozostające w uśpieniu i wywołuje nowe. Potrzeba odpoczynku nie jest więc kaprysem leniuchów, a najwyższą koniecznością. Także dla tych najbardziej pracowitych.

Żyjemy otoczeni udogodnieniami, dzięki którym wykonujemy coraz mniej pracy. Mimo to w XXI wieku większość ludzi jest przemęczona jak nigdy dotąd.

W porównaniu z naszymi rodzicami mamy więcej możliwości poznawania świata, realizowania się, zarabiania. Zatraciliśmy jednak to, co najważniejsze - naturalną dla człowieka zdolność, którą opisywał Mikołaj Rej - rozpoznawania właściwego czasu. Na przygotowywanie ziemi, sadzenie roślin, pielęgnowanie i zbieranie plonów. Żadnego z tych etapów nasi przodkowie nie śmieli przyspieszać.

Karoshi na życzenie

Przemęczenia nie należy mylić z uczuciem zmęczenia, jakie odczuwamy po intensywnej pracy, na przykład pieleniu ogródka czy porządkach w domu. Powodem przemęczenia nie jest jednorazowy wysiłek, a zbyt intensywny tryb życia i nieumiejętność dostrzeżenia oraz zaspokajania swoich potrzeb.

Zbyt szybkie tempo życia osób aktywnych zawodowo, próba godzenia pracy z obowiązkami domowymi i rodzinnymi, towarzyszące nieustannemu pośpiechowi niezdrowe odżywianie się, spożywanie nadmiernych ilości kawy, palenie papierosów, całkowita rezygnacja z ćwiczeń fizycznych (które to zachowania zawsze towarzyszą długotrwałemu zmęczeniu) - prowadzą do licznych powikłań zdrowotnych. Czasami nawet do zgonu, czego przykładem jest fenomen śmierci z przepracowania - karoshi.

Reakcja na zmianę

Stres i zmęczenie tak często pojawiają się jednocześnie, że miewamy kłopoty z określeniem, które z nich właśnie odczuwamy. Co więcej: mogą być przyczyną wystąpienia tych samych symptomów - rozdrażnienia, kłopotów z koncentracją, rozchwiania emocjonalnego, zaburzeń rytmu snu, problemów z układem pokarmowym, osłabienia libido. Chcąc skutecznie im przeciwdziałać, warto nauczyć się odróżniać jeden stan od drugiego i tym samym powstrzymać błędne koło, w którym stres nasila zmęczenie, a zmęczenie stres.

Stres zdarza się nam mylić ze zdenerwowaniem, zażenowaniem, podekscytowaniem, zainteresowaniem czy oczekiwaniem, bo tak naprawdę wszystko nas w pewnym sensie „stresuje". Stres to reakcja na zmianę. Kiedy w otoczeniu zachodzi istotne wydarzenie - porażka w pracy, przeprowadzka, śmierć kogoś bliskiego, ale także narodziny dziecka albo wygranie szóstki w Lotto - organizm reaguje podwyższonym stanem gotowości. Czasem wystarczy tylko go nazwać, by nie przyniósł złych skutków. Zidentyfikowany na przykład jako „podekscytowanie" może się okazać czynnikiem motywującym. Stres staje się wrogiem, gdy zmiana okazuje się zbyt duża lub gwałtowna w porównaniu z naszą możliwością przystosowania się. Wpadamy w panikę, ponieważ nie wiemy, jak poradzić sobie w nowej sytuacji. Taki stan emocjonalny to już stres w znaczeniu pejoratywnym. Jeśli będzie się utrzymywał, wpłynie negatywnie na ogólną kondycję psychiczną i fizyczną, a jednym z objawów będzie zmęczenie.

Stanowi permanentnego stresu towarzyszy uczucie permanentnego zmęczenia. Właśnie zmęczeniem organizm albo namawia do znalezienia wyjścia z sytuacji, albo też ucieka przed aktywnym działaniem. Człowiek niepotrafiący znaleźć satysfakcjonującej alternatywy zakończenia konfliktu, niestety częściej wybiera to drugie rozwiązanie, czyli czyni ze zmęczenia pancerz. Może odczuwać zmęczenie tak dotkliwe, że graniczy ono z wyczerpaniem, ale nie chce skojarzyć, że wynika ono ze stresu.

Stres męczy również z powodów biochemicznych. Przysadka mózgowa oraz nadnercza wydzielają więcej niektórych hormonów, aby pobudzić organizm do wytężonej pracy. Serce człowieka zestresowanego bije szybciej, przyspiesza też jego metabolizm. Długotrwałe utrzymywanie się tego stanu w sposób nieunikniony wywołuje uczucie przemęczenia.

Zmęczeni, czyli zestresowani

Fizyczne zmęczenie po wykonanej pracy to - podobnie jak krótkotrwały stres - reakcja normalna i pozytywna. Na skutek wzmożonej aktywności odczuwamy ociężałość, spadek motywacji do działania, niekiedy ból mięśni, głowy. W ten sposób organizm sygnalizuje, że wyczerpał łatwo dostępne zasoby energetyczne, które należy uzupełnić. Takie zmęczenie można pokonać krótkim odpoczynkiem.

Zupełnie innym stanem jest zmęczenie przewlekłe, czyli odczuwane przez okres kilku tygodni, i to bez względu na podjęty wcześniej wysiłek. Gdy stajemy się jego ofiarą, trudno zacząć dzień w dobrym nastroju, bo zmęczenie dopada jeszcze w łóżku. Proste czynności sprawiają kłopot, wyjście z domu jest ogromnym wyzwaniem. Przewlekłe zmęczenie w sposób naturalny rodzi stres, bo aby wykonywać obowiązki w pracy i w domu - trzeba zmobilizować wszystkie rezerwy. Dodatkowo, zmęczenie rodzi u większości z nas poczucie winy - trudno po raz kolejny tłumaczyć bliskim, że zakupy niezrobione, a ogródek zarośnięty, bo my „jesteśmy zmęczeni"... Zaległości w wykonywaniu obowiązków rosną, spada poczucie wartości, zdajemy sobie sprawę, że powinniśmy dać z siebie więcej, a tymczasem możemy tylko mniej i mniej. Im bardziej rośnie poziom stresu, tym większe odczuwamy zmęczenie.

Gdy „muszę" traci władzę

Wzmacniające się nawzajem zmęczenie i stres są jak tocząca się górskim zboczem śniegowa kula. Z każdym tygodniem ich niszczący efekt jest coraz dotkliwszy, a nam trudno utrzymać nad nimi kontrolę. Żeby przerwać błędne koło, trzeba czasem sięgnąć po radykalne środki. Warto. Nie ma człowieka, który nie płaci zdrowiem za bagatelizowanie skutków zmęczenia i stresu. Prędzej czy później zareaguje któryś z układów naszego organizmu, a wtedy kilka dni odpoczynku już nie wystarczy.

Samotny urlop dla zestresowanego człowieka przytłoczonego ciężarem obowiązków to wbrew pozorom nie najlepsza rada. Jeśli odpoczynkowi nie będzie towarzyszyła refleksja nad zmianą trybu życia, po powrocie do codzienności wejdzie w podobny schemat działania. Odpoczynek zaczyna się bowiem tam, gdzie traci władzę słowo „muszę", a przejmuje „chcę".

Nie trzeba wyjeżdżać na wakacje, aby odpocząć. Każdy z nas ma mechanizmy, które powinny go chronić przed nadmiernym przepracowaniem i stresem. Szukanie odpoczynku w codzienności powinno być w istocie poszukiwaniem „ja" - odpowiadaniem na swoje potrzeby.

„Kiedyś", które nie nadchodzi

Człowiek przemęczony często bagatelizuje swój stan. Nie ma czasu na dogłębną analizę kondycji fizycznej i psychicznej, z konieczności zostawia to na bliżej nieokreślone potem. „Kiedyś odpocznę, kiedyś wezmę się za uprawianie sportu, dietę, kiedyś zrobię wszystkie badania". Niestety „kiedyś" nigdy nie nadchodzi, bowiem to nie los nadaje naszemu życiu szybkie tempo. To my sami. Dlatego tylko my możemy zauważyć i zdecydować, że „kiedyś" nadeszło właśnie dzisiaj.

Odsuwając decyzję o zadbaniu o zachowanie proporcji pomiędzy wypełnianiem obowiązków a odpoczynkiem, człowiek przemęczony zauważy u siebie kolejne objawy związane z wyczerpaniem.

Rozstrój organizmu

Na uczucie przewlekłego zmęczenia zareaguje układ nerwowy i hormonalny. Według niektórych teorii w przemęczonym organizmie wolniej zachodzi zjawisko wymiany informacji między neuronami, a to osłabia pracę autonomicznego układu nerwowego, odpowiedzialnego za kontrolę czynności narządów wewnętrznych. Organizm, próbując dostosować się do wzmożonych wymagań, produkuje więcej substancji chemicznych mających pomóc w zachowaniu zdolności do nadmiernej aktywności. Tarczyca, przysadka mózgowa i nadnercza pompują zwiększone dawki hormonów do krwi, co jednocześnie zaburza fazę odpoczynku. Rośnie poziom adrenaliny i kortyzolu, zwanego hormonem stresu, dzięki któremu we krwi utrzymuje się wysoki poziom glukozy. Zaczynają się kłopoty ze snem, zwiększa potliwość ciała, a temperatura przestaje być stabilna - w ciągu godziny można odczuwać na przemian dreszcze i gorąco. Pojawiają się kłopoty z koncentracją, człowiek chciałby wykonywać kilka czynności naraz, ale na żadnej nie może się skupić. Taki stan tylko zwiększa drażliwość i nasila objawy zmęczenia. Osoby przepracowane skarżą się na osłabienie, zawroty głowy na granicy omdlenia.

Kolejnym układem, który szybko reaguje, jest układ pokarmowy. Pojawiają się zaburzenia łaknienia, nadmierny apetyt bądź niechęć do jedzenia, zgaga, ból w przewodzie pokarmowym, dolegliwości żołądkowe. Objawy te na ogół ustępują po okresie wypoczynku i zastosowaniu zbilansowanej diety. Wbrew pozorom przemęczenie i stres nie powodują choroby wrzodowej. Wywołuje ją zakażenie bakteryjne. Trzeba jednak pamiętać, że właśnie w okresie przemęczenia szwankuje układ immunologiczny, zatem łatwiej „złapać" infekcję.

Jeśli te sygnały nie skłonią do wygospodarowania czasu na odpoczynek, kłopoty może zacząć sprawiać serce. Przemęczenie i stresujący tryb życia to obok palenia tytoniu i braku ruchu jeden z podstawowych czynników ryzyka zachorowania na choroby układu krwionośnego. Brak odpoczynku może przyspieszyć postępowanie rozwijającej się choroby niedokrwiennej serca albo spowodować lub pogłębić zaburzenia rytmu pracy serca. Osoby narzekające na nadmierną liczbę obowiązków oraz stres są bardziej narażone na zawał mięśnia sercowego niż te, które zachowują proporcje między pracą i odpoczynkiem. Zawał mięśnia sercowego może dotknąć nawet tych, którzy nie chorują na chorobę wieńcową.

Gdzie to libido?

Przemęczenie to jeden z największych wrogów libido. W skrajnych przypadkach w ogóle zanika ochota do uprawiania seksu, co ma zarówno podłoże psychiczne, jak i fizjologiczne. Z fizjologicznego punktu widzenia spadek zainteresowania seksem w stanie przemęczenia jest w pełni uzasadniony. U mężczyzn dzieje się tak na skutek zmniejszenia wydolności krążeniowej, spadku poziomu testosteronu we krwi oraz pogłębienia takich chorób, jak: cukrzyca, miażdżyca czy nerwica. U pań winne są hormony - w okresach przemęczenia spada poziom estrogenów, za to rośnie poziom prolaktyny.

Nerwy jak postronki

Z przemęczenia choruje także umysł. U ludzi przeciążonych szybko dochodzi do rozwoju nerwic oraz innych zaburzeń psychicznych. Pojawiają się lęki i fobie. Człowiek wcześniej stabilny może nagle zacząć obawiać się śmierci, podróżowania, kontaktów z ludźmi. Pragnienie kontrolowania piętrzących się obowiązków staje się chorobliwe i przeradza w nerwicę lub obsesję. Nie można już zacząć dnia bez idealnie poukładanych papierów na biurku czy sterylnie wysprzątanego domu, bowiem akurat porządek dość łatwo kontrolować i pocieszać się iluzją, że skoro nie ma bałaganu, to wszystko jest dobrze.

Naukowcy nie są pewni, czy przemęczenie i stres wpływają na rozwój grupy chorób autoimmunologicznych, czyli takich, w których organizm niszczy własne komórki. Bielactwo, toczeń rumieniowaty czy reumatoidalne zapalenie stawów pojawiają się bardzo często właśnie po okresach przemęczenia. Prawdopodobnie chodzi jednak o współwystępowanie wielu czynników.

Ciało - mapa przemęczenia

Zdaniem lekarzy to dobrze, że u większości z nas objawy przemęczenia i stresu pojawiają się na ciele i trudno je przeoczyć. Dzięki plamom na skórze i wypadającym włosom do gabinetów lekarskich trafia na czas sporo pacjentów. Co dziwne, problemy kosmetyczne niepokoją nas bardziej niż bóle w klatce piersiowej.

Ślady przemęczenia można znaleźć na całym ciele. Wiele osób, również tych w podeszłym wieku, cierpi na opryszczkę wargową, niekiedy owrzodzenie jamy ustnej. Zdarza się, że po okresie przemęczenia i stresu aktywują się poważne schorzenia skórne, np. łuszczyca (genetyczna i nieuleczalna choroba skóry) lub łysienie plackowate. W skrajnych przypadkach dochodzi do szybkiej utraty całego owłosienia, wypadają włosy rzęs i brwi. Niektóre choroby skórne atakują również paznokcie. Kto trafi do lekarza z powodu widocznych na ciele objawów stresu i przemęczenia, może się spodziewać, że przy okazji badań zostaną wykryte postępujące choroby, które nie dały jeszcze wyraźnych oznak i tym samym stanowiły duże zagrożenie dla zdrowia. Długotrwałe przemęczenie sprzyja rozwojowi chorób endokrynologicznych, m.in. cukrzycy i zaburzeń pracy tarczycy, a także wielu schorzeń ginekologicznych.

Lekarze wypowiadają się ostrożnie na temat wpływu przemęczenia i stresu na choroby nowotworowe, jednak można przyjąć, że w przypadku niektórych nowotworów może to być jeden z czynników aktywujących chorobę. Genetyczna podatność na przykład na raka narządów rodnych połączona z długotrwałym okresem przemęczenia i stresu może doprowadzić do zachorowania.

Zespół przewlekłego zmęczenia

Zespół przewlekłego zmęczenia (ZPZ) jest nazwą objawów chorobowych, którą nadano nie w pełni poznanemu, wyniszczającemu organizm zaburzeniu o nieustalonych jednoznacznie przyczynach. Po raz pierwszy zostało opisane w USA w 1988 r. przez Centrum Kontroli Chorób (CDC) - agencję rządu Stanów Zjednoczonych. Od czasu opublikowania raportu specjaliści nie mogą dojść do porozumienia dotyczącego wielu aspektów choroby. Niektórzy uważają, że nie jest to choroba sensu stricte, lecz zbiór dolegliwości mający podłoże psychiczne. Część z nich podważa sens samej nazwy, uważając, że trywializuje kryjące się za nią objawy, do których należą:

• ciągłe zmęczenie, o trudnej do ustalenia konkretnej przyczynie, bliskie wyczerpaniu;
• problemy ze snem - zaburzenia rytmu, czasem bezsenność;
• ból - częste bóle głowy, przypominające skrajne formy migreny oraz mięśni i stawów;
• objawy neurologiczne - niezborność ruchów, problemy z równowagą, zapominanie, zmęczenie mentalne;
• objawy układu nerwowego - nudności, bladość, zawroty głowy;
• objawy neuroendokrynologiczne - problemy z trawieniem, wahania temperatury od potów do dreszczy, niedociśnienie;
• objawy immunologiczne - symptomy podobne do przeziębienia, złe samopoczucie po wysiłku. Do dzisiaj nie zdefiniowano jednoznacznie przyczyn ZPZ. Zachorować może każdy, niezależnie od płci i wieku. Liczba ludzi dotkniętych tą chorobą wciąż wzrasta, szczególnie w państwach uprzemysłowionych i rozwijających się.

Zmęczenie jako objaw

Ustawicznie odczuwane zmęczenie może być objawem wielu chorób, dlatego jeśli nie ustępuje po okresie odpoczynku, jest sygnałem do wykonania badań profilaktycznych i wizyty u lekarza. Może świadczyć między innymi o:

• anemii;
• ostrej infekcji wirusowej - od grypy po zapalenie wątroby;
• niewydolności serca lub zapaleniu mięśnia sercowego;
• rozwijającej się chorobie Parkinsona;
• rozwijającym się stwardnieniu rozsianym;
• rozwijającej się cukrzycy;
• problemach z tarczycą;
• depresji oraz chorobach natury psychicznej;
• białaczce;
• postępującej niewydolności nerek.

Sylwia Skorstad, Krzysztof Pawłowicz

„Farmacja i Ja”, czerwiec 2008