Toksoplazmoza

Schemat rozwoju toksoplazmozy

Skóra i włosy

Częstymi bywalcami aptek są pacjenci szukający preparatów, które poprawią wygląd ich skóry, włosów i paznokci. W takich przypadkach farmaceuta ma...

Jesienne przeziębienia

Ze statystyk wynika, że corocznie w okresie jesiennym co czwarty Polak łapie przeziębienie

Kulturowe konteksty menstruacji

W Polsce nazywana też miesiączką, w różnych kulturach jest odmiennie postrzegana. Znaczenia przypisywane menstruacji i pozycja miesiączkującej...

Toxoplasma gondii bywa określany mianem pasożyta, który odniósł największy sukces. Występuje na całym świecie, zakaża wszystkie zwierzęta stałocieplne, w tym ok. 25% populacji ludzkiej, a w krajach o gorącym klimacie nawet powyżej 75%.

U zdrowego, dorosłego człowieka toksoplazmoza przebiega zwykle bezobjawowo. W nielicznych przypadkach mogą się pojawić grypopodobne objawy, zakażenie nie wymaga leczenia. Jednak toksoplazmoza może być niebezpieczna dla noworodków oraz dla ludzi z odpornością osłabioną w wyniku chemioterapii lub zakażenia HIV. Diagnostyka i terapia nie są wówczas łatwe, dlatego znacznie lepiej toksoplazmozie zapobiegać, niż ją leczyć.

Cykl rozwojowy pasożyta

Toksoplazmozę wywołuje Toxoplasma gondii, maleńki pierwotniak, którym zakażamy się drogą pokarmową – albo spożywając z zanieczyszczonym pokarmem lub wodą cysty pasożyta, albo przenosząc na rękach do ust oocysty wydalone z kałem zakażonych kotów.

Cykl życiowy pasożyta może przebiegać częściowo w organizmach różnych zwierząt stałocieplnych, ale żywicielem ostatecznym, w którego jelitach pasożyt rozmnaża się płciowo, są kotowate. Wytworzone oocysty wydalane są z układu pokarmowego z kałem i dostają się do gleby oraz wody. Spożycie pokarmów (np. warzyw) lub wypicie wody skażonych oocystami prowadzi do infekcji i wyzwolenia odpowiedzi immunologicznej.

Pasożyt bytuje wewnątrzkomórkowo, więc nie jest łatwym celem dla układu immunologicznego i przebyte zakażenie wprawdzie chroni przed kolejną infekcją, jednak pasożyt przebywa w organizmie żywiciela w latentnej formie. Jeśli jest to organizm np. świni, to można się zarazić toksoplazmozą, jedząc niedogotowane lub niedosmażone mięso. Jeśli jest to zaś organizm człowieka, to infekcja może się uaktywnić, gdy układ odpornościowy zostanie osłabiony.

Kiedy toksoplazmoza staje się groźna

U osób z osłabioną odpornością zakażenie Toxoplasma gondii może prowadzić do uszkodzenia narządów, przede wszystkim centralnego układu nerwowego. U osób zdrowych układ immunologiczny trzyma pasożyta w szachu. Dzięki jego odpowiedzi można też diagnozować zakażenie.

W jego przebiegu pojawia się bowiem odpowiedź humoralna, która wprawdzie nie ma większego znaczenia dla zwalczania bytującego wewnątrzkomórkowo pasożyta, ale wytworzone dzięki niej swoiste przeciwciała można oznaczać w celach diagnostycznych. Przeciwciała w klasie IgM i IgG pojawiają się bowiem już w kilka dni po zakażeniu i o ile miano przeciwciał IgM spada w ciągu ok. 1 roku do zera, to przeciwciała IgG daje się stwierdzić przez całe dalsze życie osoby zakażonej.

Toksoplazmoza w ciąży

Budzącym najwięcej niepokoju sposobem zakażenia jest zakażenie wertykalne – płodu od matki. O ile bowiem u matki przebiega ono zazwyczaj bezobjawowo, to u dziecka następstwa zakażenia są poważne. Uważa się, że jeśli do zakażenia Toxoplasma gondii dochodzi w ciąży lub tuż przed nią, to ryzyko zachorowania u dziecka wynosi ok. 30%.

Ryzyko wystąpienia zakażenia u dziecka zwiększa się wraz z wiekiem ciąży, w którym nastąpiło zakażenie matki i jest największe w trzecim trymestrze, jednak im wcześniej w ciąży wystąpi, tym cięższe są jego następstwa dla dziecka. Zakażenia w bardzo wczesnej ciąży często kończą się poronieniem, w późniejszych jej tygodniach prowadzą do wad narządowych, dzieci zakażone w zaawansowanej ciąży rodzą się z wrodzoną toksoplazmozą.

Początkowo może ona być bezobjawowa, później manifestuje się drgawkami, powiększeniem wątroby i śledziony, żółtaczką, zapaleniem tkanek oka (głównie siatkówki), zezem lub zaburzeniami rozwoju psychoruchowego.

Charakterystyczna dla wrodzonej toksoplazmozy triada Sabina-Pinkertona (wodogłowie, zapalenie siatkówki i zwapnienia wewnątrzczaszkowe) występuje rzadko, nieco częściej stwierdza się w badaniach obrazowych zmiany takie jak poszerzony układ komorowy lub same zwapnienia w mózgu. Nieleczona lub nieprawidłowo leczona toksoplazmoza wrodzona w późniejszych latach może mieć poważne konsekwencje – ślepotę, padaczkę, upośledzenie rozwoju intelektualnego, psychicznego i ruchowego.

Poważne konsekwencje dla płodu grożą tylko w przypadku pierwotnej infekcji Toxoplasma gondii w czasie trwania ciąży. Zatem toksoplazmoza wrodzona może wystąpić tylko w jednej ciąży i nie wystąpi, jeśli matka wcześniej przebyła zakażenie. Wykonując testy serologiczne przed zajściem w ciążę, można sprawdzić, czy potencjalna matka jest nosicielką pasożyta, co chroni ją przed kolejną infekcją.

Ujemny wynik testu na obecność swoistych dla Toxoplasma przeciwciał w klasie IgG świadczy o ryzyku zakażenia w czasie ciąży i powinien skłaniać do stosowania profilaktyki zakażenia i monitorowania pacjentki w przebiegu ciąży. W samej ciąży bada się przeciwciała w klasach IgM i IgA u ciężarnej, będące wyznacznikiem świeżej infekcji oraz tzw. awidność IgG (wysoka świadczy o infekcji przebytej dawno, niska jest niediagnostyczna).

Wykrycie antygenów pasożyta metodą PCR w płynie owodniowym potwierdza zakażenie u płodu. Pewnym kryterium zakażenia w ciąży jest serokonwersja, czyli pojawienie się przeciwciał u osoby wcześniej seronegatywnej. Na zakażenie wskazuje też znaczący wzrost stężenia IgG (3–4-krotny) przy równoczesnej obecności swoistych przeciwciał IgM i/lub IgA.

Leczenie

Potwierdzona infekcja płodu jest wskazaniem do zastosowania leczenia z użyciem antymetabolitów kwasu foliowego, co hamuje rozwój pasożyta. Niestety, leki te hamują też organogenezę, więc można je stosować po 18. tygodniu ciąży. W pierwotnej infekcji u ciężarnej bez potwierdzenia infekcji płodu stosuje się profilaktycznie rowamycynę. Leczenie musi być stosowane do końca ciąży, a prowadzić je powinien wyspecjalizowany ośrodek, zwłaszcza że po porodzie konieczne może być leczenie dziecka.

dr n. med. Grzegorz Górniewski

„Farmacja i Ja" grudzień 2011