Zmysł węchu w diagnostyce zapalenia zatok przynosowych

Letnie dolegliwości

Wakacje to czas odpoczynku i relaksu. Nic nie jest w stanie tak zepsuć urlopu jak choroba. Okazuje się, że nagła zmiana trybu życia, a także...

Cytryna w herbacie

Herbata z cytryną jest niezdrowa. Bezpośrednim winowajcą uszczerbku na zdrowiu jest aluminium, które odkładając się na przykład w mózgu może prowadzić do choroby Alzheimera.

Łupież z głowy

W języku polskim słowo łupież może oznaczać zdobycz wojenną, czyli pozyskiwanie łupów. Jednak łupież, z którym najczęściej mamy do czynienia,...

Nasi przodkowie przywiązywali dużo większą wagę do zmysłu węchu niż my – ludzie XXI w. Już starożytni doceniali jego znaczenie i używali kadzideł oraz wonności w celach kultowych i religijnych.

Zmysł węchu był doceniany przez starożytnych „psychologów”, pracujących wówczas na etatach szamanów, a później kapłanów. Nie znali oni anatomii nerwów węchowych, budowy receptora węchowego ani genów kodujących. Nie wiedzieli o wpływie odczuwanych zapachów na układ hormonalny, ale z ojca na syna przekazywali sobie informacje, że zapach może pomóc wprowadzić ludzi w odpowiedni nastrój. Wykorzystywali to w praktyce, w codziennym życiu i podczas uroczystości.

Wrażenia węchowe zapamiętywane są łatwo i trwale, tworząc bardzo istotną oprawę emocjonalną dla naszych przeżyć, a później wspomnień. Przeczuwała to zapewne Kleopatra, przyjmując Marka Antoniusza na barce, której żagle nasączono wonnościami. W starożytnym Egipcie zarówno kobiety, jak i mężczyźni nakładali na włosy pachnące pomady, aby olejki w nich zawarte, uwalniając powoli substancje zapachowe, otaczały ich ciała wonną aurą.

Prawidłowo działający zmysł węchu rzadko jest przedmiotem naszego zainteresowania, a nieznaczne jego upośledzenie może nie zostać dostrzeżone przez chorego. Tymczasem narząd węchu pełni niezwykle ważne funkcje w naszym organizmie. Jest podstawowym zmysłem zarówno u ludzi, jak i u zwierząt. Węch pozwala na:

• ostrzeganie o niebezpiecznych substancjach (dym, gazy trujące) – lokalizacja źródła niebezpiecznego lub nieprzyjemnego zapachu;
• dobór właściwych pokarmów (ich jakość i świeżość) oraz utrzymywanie fizjologicznego łaknienia na odpowiednim poziomie;
• udział w percepcji wrażeń smakowych;
• tworzenie uczucia komfortu psychicznego, wpływ na jakość życia człowieka dzięki odczuwaniu i ocenie zapachów otaczającej przyrody;
• przeżycia i odczucia estetyczne, co ma wpływ na zachowanie emocjonalne i seksualne;
• samokontrolę stanu higienicznego;
• dotarcie do istotnych informacji społecznych – ułatwia rozpoznanie matki, dziecka;
• wykonywanie niektórych zawodów (kiperzy, kucharze, strażacy, pracownicy laboratoriów chemicznych);
• diagnostykę zapalenia zatok przynosowych.

Percepcja węchowa

Nabłonek węchowy zlokalizowany jest w górnej części jamy nosowej – w obrębie przegrody nosa, stropu jamy nosowej i na przednim końcu małżowiny nosowej górnej (u ludzi zajmuje ok. 1-3 cm2). Komórki węchowe stykają się bezpośrednio ze światem zewnętrznym organizmu. Nabłonek węchowy u osób zdrowych pokrywa stale warstwa śluzu, która jest jedyną przegrodą dzielącą komórki nerwowe od świata zewnętrznego.

Kręgowce mają zdolność wykrycia i zidentyfikowania prawie każdej substancji o dostatecznej lotności i odpowiednim ciśnieniu cząstkowym. Człowiek reaguje na ponad 100 tys. naturalnych i sztucznych zapachów, a przeciętnie odczucie zapachu daje 1012 cząstek wonnych w 1 ml wdychanego powietrza. Jedynie ok. 2% substancji wonnej dociera do nabłonka węchowego (jest to swoista forma obrony receptora węchowego), a do pobudzenia pojedynczej komórki wystarcza mniej niż 10 molekuł wonnych. W warstwie wodnistej śluzu następuje rozpuszczenie molekuł, co zwiększa ich koncentrację (wzmocnienie zapachu). Sygnały z komórek węchowych docierają w formie impulsów do węchomózgowia, czyli do kory przyśrodkowej powierzchni półkul, do zakrętu hipokampa i jądra migdałowatego (w głębi płata skroniowego). Część sygnałów z receptorów węchowych dociera do kory, gdzie występuje świadoma percepcja węchowa, a część do układu limbicznego, wywołując zmiany w zachowaniu behawioralnym.

Zmysł węchu a emocje

Węch odgrywa większą rolę u człowieka, niż dotąd powszechnie sądzono, wpływając na różne sfery jego życia i zachowań. Powonienie jest niezwykle intrygującym zmysłem. Filogenetycznie jest jednym z najstarszych zmysłów, a ośrodki korowe analizatora węchu mieszczą się w najstarszej części mózgowia. Informacje zapachowe w odróżnieniu np. od wrażeń wzrokowych trafiają do układu limbicznego odpowiedzialnego za sterowanie emocjami człowieka. Tu bez udziału świadomości zostaje podjęta decyzja, czy odczuwamy zapach przyjemny, czy nieprzyjemny. Przez całe życie człowiek zachowuje dobrą pamięć węchową, a wrażenia węchowe często przywołują wspomnienia przeżytych wydarzeń.

Zaburzenia węchu

Przyczyną upośledzenia lub braku węchu mogą być zarówno zaburzenia przewodzenia bodźca, jak i zaburzenia neuronu zapachowego. Najczęstsze zaburzenia przewodzenia zdarzają się w przypadku niedrożności jam nosa w przebiegu przewlekłego zapalenia zatok przynosowych z polipami nosa, skrzywienia przegrody nosa, przerostu małżowin nosowych, zapalenia alergicznego błony śluzowej nosa, ostrego zapalenia zatok przynosowych z zajęciem części węchowej błony śluzowej nosa, zmian w obrębie błony śluzowej jam nosa (np. przy zaburzeniu wydzielania lub składu śluzu), wad rozwojowych i zmian pourazowych, guza nosa i nosogardła. W codziennej praktyce laryngologicznej spotykamy się przede wszystkim z upośledzeniem węchu spowodowanym zaburzeniami kontaktu substancji zapachowych z zakończeniami nerwów węchowych.

Zaskakujący związek

Na czym jednak polega związek zaburzeń węchu z zapaleniem zatok przynosowych? Otóż zaburzenia węchu są jednym z czterech podstawowych objawów zapalenia zatok przynosowych. Fakt ten został uwzględniony w nowej definicji zapalenia zatok przynosowych, która została opublikowana w dokumencie EPOS 2007. Zapalenie zatok przynosowych może być rozpoznane na podstawie samego wywiadu z chorym, u którego stwierdzimy dwa z poniższych objawów:

• blokada – niedrożność nosa;
• wyciek z nosa;
• ból – uczucie rozpierania twarzy;
• upośledzenie/utrata węchu.

W czasie wizyty u laryngologa coraz częściej możemy się spotkać z pytaniem o sprawność naszego zmysłu węchu. Warto się nad tym zastanowić przed wizytą, aby ułatwić lekarzowi diagnostykę schorzeń nosa i zatok przynosowych.

Brak węchu lub jego upośledzenie towarzyszy nie tylko zapaleniu zatok przynosowych, jest również objawem wielu schorzeń laryngologicznych i neurologicznych.

Substancje zapachowe

Substancje zapachowe można podzielić na trzy grupy:

• związki pobudzające przede wszystkim nerw węchowy: kawa, herbata, olejek anyżowy, wanilia;
• związki pobudzające nerw węchowy i gałązki końcowe nerwu trójdzielnego w błonie śluzowej nosa: kamfora, amoniak, eter, roztwory alkoholowe, olej miętowy, olejek cytrynowy;
• związki pobudzające nerw węchowy i gałązki końcowe nerwu językowo-gardłowego na podstawie języka (chloroform – odczucie smaku słodkiego, pirydyna – odczucie goryczy).

Część substancji może przez pobudzanie zakończeń nerwu trójdzielnego, językowo-gardłowego i błędnego w jamie nosa, jamie ustnej na powierzchni języka i gardła wywołać doznania zimna, ciepła, podrażnienia (objawy łzawienia i kichanie). Podział ten pozwala na różnicowanie uszkodzenia poszczególnych elementów narządu węchu przez zastosowanie prostych testów identyfikacji poszczególnych substancji zapachowych.

Najczęstsze objawy zaburzeń węchu

• anosmia – brak wrażeń węchowych – utrata węchu;
• hyposmia – upośledzenie węchu;
• parosmia, cacosmia – odczuwanie odmiennych, nienormalnych doznań węchowych (halucynacje węchowe);
• hypersmia – nadwrażliwość węchowa.

Najczęstsze przyczyny zaburzeń węchu

• upośledzenie drożności nosa w obrębie przewodu nosowego górnego i środkowego;
• obecność patologicznej, gęstej lub zaschniętej wydzieliny pokrywającej nabłonek węchowy i uniemożliwiającej kontakt substancji zapachowych z powietrza z nabłonkiem węchowym;
• zaburzenia składu śluzu (np. zmniejszenie stężenia białka wiążącego substancje zapachowe);
• uszkodzenie błony śluzowej nosa w okolicy węchowej.

dr n. med.Piotr Rapiejko

„Farmacja i Ja”, grudzień 2009