Kwasy omega-3

Tłuszcze są jednym z podstawowych składników odżywczych codziennej diety. Ich rolą jest przede wszystkim dostarczanie do organizmu energii, ale mogą stanowić również budulec, wchodzący w skład błon komórkowych, oraz regulować procesy ustrojowe, biorąc udział w tworzeniu hormonów tkankowych.

Głównym składnikiem jadalnych tłuszczów są trójglicerydy (chemicznie: triacyloglicerole), czyli estry trzech cząsteczek kwasów tłuszczowych i glicerolu. Wchodzące w skład trójglicerydów kwasy możemy podzielić na nasycone, jednonienasycone bądź wielonienasycone. To, jakie kwasy łączą się z glicerolem, determinuje, czy dany tłuszcz jest zaliczany do grupy „dobrych” czy „złych”.

Kwasy omega-3 należą do grupy wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, charakteryzujących się obecnością ostatniego nienasyconego wiązania przy trzecim (n-3) od końca atomie węgla. Ustrój człowieka nie ma szlaków metabolicznych do tworzenia tego typu cząsteczek, potrzebuje ich natomiast do utrzymania organizmu w pełni zdrowia. Jedynym ich źródłem jest więc dieta, a kwasy te zaliczone zostały do NNKT – Niezbędnych Nienasyconych Kwasów Tłuszczowych.

Dlaczego Eskimosi nie chorują

Badania nad kwasami omega-3 rozpoczęły się w latach 70. dwudziestego wieku, kiedy naukowcy zaczęli obserwować korelację między specyficzną dietą a stanem zdrowia Eskimosów grenlandzkich. Pojawiły się koncepcje, że to właśnie duże spożycie tłuszczu pochodzącego z organizmów morskich – fok i ryb – zapewnia im bardzo niską zapadalność na choroby serca, skóry, cukrzycę i astmę oskrzelową.

W organizmie człowieka kwasy omega-3 są składnikami fosfolipidów błon komórkowych, a największą ich ilość możemy znaleźć w tkance układu nerwowego i siatkówce oka.

Są prekursorami hormonów tkankowych – eikozanoidów, do których zaliczamy prostaglandyny, prostacykliny, tromboksany i leukotrieny. Substancje te występują prawie w każdej komórce naszego organizmu, regulując między innymi przebieg procesów zapalnych, odpowiedzi immunologicznej oraz krzepnięcia krwi. Charakteryzują się one niezwykle dużą, ale krótką aktywnością, dlatego niezbędne jest zachowanie odpowiedniego balansu pomiędzy nimi, a do tego potrzebna jest odpowiednia podaż kwasów omega-3.

Dobroczynne działanie kwasów omega-3

Najbardziej znanym kierunkiem działania kwasów tłuszczowych omega-3 jest ich korzystny wpływ na serce i naczynia krwionośne, który również obserwowano u wspomnianych Eskimosów. Po badaniach na dziesiątkach tysięcy osób stwierdzono, że odpowiednia podaż omega-3 w diecie zapewnia zarówno pierwotną, jak i wtórną prewencję choroby wieńcowej. Obecnie wiadomo, że kwasy te poprzez uwalnianie tlenku azotu rozszerzają naczynia krwionośne, obniżając ciśnienie krwi, zmniejszając obciążenie serca i poprawiając perfuzję tkanek. Dzieje się tak w mechanizmie uwalniania tlenku azotu i prostacykliny. Nie bez znaczenia jest również działanie antyagregacyjne płytek krwi, wywołane między innymi hamowaniem wydzielania trombosanu A2 i interleukiny 1.

Ważne jest również immuno-modulujące działanie kwasów omega-3. Wiadomo, że poprzez regulację wydzielania wspomnianych wyżej eikozanoidów, kwasy EPA i DHA wykazują właściwości przeciwzapalne i ograniczają nadmierną reakcję układu immunologicznego w kontaktach z alergenem, zmniejszając odpowiedź alergiczną.

Jaka dieta?

Zgodnie z zaleceniami żywieniowymi, produkty dostarczające kwasów omega-3 (głównie ryby morskie) powinny trafiać na nasze stoły co najmniej dwa razy w tygodniu. Wiadomo jednak, że udaje się to mało komu. W takiej sytuacji niezbędne jest uzupełnianie diety w opisywane składniki za pomocą suplementów diety. Trzeba pamiętać, że małe dzieci oraz kobiety w ciąży powinny spożywać ryby morskie nie częściej niż raz w tygodniu. Istnieje ryzyko zatrucia rtęcią i dioksynami, które mogą się kumulować w rybach z mórz arktycznych i europejskich. W tych wyjątkowych grupach konsumenckich można zalecać zastępowanie ryb produktami farmaceutycznymi.

Przemiany metaboliczne kwasów omega-3 w organizmie człowieka

Wyszczególnione kwasy tłuszczowe (ALA, EPA i DHA) pełnią ważną rolę w żywieniu człowieka. Jak wynika ze schematu, kwasy EPA i DHA mogą być wytwarzane w ustroju z kwasu ALA i nie są bezwzględnie potrzebne w diecie. Trzeba pamiętać, że zaznaczony proces przebiega jedynie w obecności odpowiednio dużej ilości kwasu alfa-linolenowego, którego źródłem jest tylko i wyłącznie żywność. Niestety, w przeciętnej diecie jest zbyt mało tej substancji. Skłania to do uzupełniania diety wszystkimi najważniejszymi kwasami omega-3.

lek. med. Paweł Kańka

"Farmacja i Ja", październik 2010