Melatonina

Witaminowa efemeryda

Zapotrzebowanie na witaminę C wynosi około 60 mg na dobę. Problem w tym, że ludzki organizm jako jeden z nielicznych w przyrodzie musi pobierać ją...

Jesienne przeziębienia

Ze statystyk wynika, że corocznie w okresie jesiennym co czwarty Polak łapie przeziębienie

Napary de novo

Napar jest jedną z najstarszych postaci leku, ale nie zamierza odejść w zapomnienie. Dzięki odpowiednim modyfikacjom i tendencji „powrotu do ziół"...

Wydzielana przez szyszynkę pochodna tryptofanu odpowiedzialna jest za działanie wewnętrznego zegara biologicznego. Melatoninę  wykorzystuje się, aby zmniejszyć uczucie zmęczenia podczas długich podróży, kiedy przekracza się kilka stref czasowych.

Uwalnianie melatoniny jest regulowane dobowym rytmem zmiany oświetlenia. Ciemność stymuluje, natomiast światło hamuje produkcję tego hormonu, nazywanego hormonem snu.

Problem jet lag

W połowie lat 70. dwudziestego wieku udało się odkryć, że stężenie melatoniny we krwi waha się w dobowych cyklach, osiągając największe stężenie w okolicach północy. Dzięki temu powiązano ją z okresami aktywności i snu. Zrodził się też pomysł, żeby „wspomóc” szyszynkę poprzez wieczorne zażywanie tego hormonu, tak aby zwiększyć jego stężenie w godzinach nocnych np. u osób pracujących w systemach zmianowych lub szybko zmieniających strefy czasowe (cierpiących na tzw. jet lag).

Jedne z pierwszych badań klinicznych nad wpływem melatoniny na odczuwanie zmęczenia związanego z długą podróżą przeprowadził Nowozelandczyk Keith Petrie. Wyniki tego badania, które kontrolowano placebo, opublikowano pod koniec lat 80. Wzięło w nim udział 20 ochotników, podróżujących z Auckland do Londynu i z powrotem (podróż przez 12 stref czasowych, trwająca 26 godzin). Grupa badana otrzymywała 5 mg melatoniny przez trzy dni przed podróżą, w trakcie i trzy dni po locie. Analiza wyników pokazała, że osoby suplementujące melatoninę krócej dochodziły do siebie po podróży. Między innymi czas potrzebny do uzyskania normalnego cyklu snu i czuwania wynosił 2,9 vs. 4,2 dnia (melatonina vs. placebo). Czas, po którym uczestnicy nie odczuwali nadmiernego zmęczenia, wynosił 3,0 vs. 4,6 dnia, a powrót normalnej energii życiowej zajął 3,3 vs. 4,7 dnia. Wyniki potwierdzały skuteczność melatoniny w zmniejszaniu dolegliwości związanych z szybkimi zmianami stref czasowych.

Skuteczność podawania melatoniny

Dalsze lata przyniosły kolejne wyniki potwierdzające jej skuteczność. Opublikowano je w 2002 r. w przeglądzie dokonanym przez naukowców z Cochrane Collaboration. Udało im się zidentyfikować 10 badań, które spełniały narzucone kryteria. Wyciągnięto wniosek, że melatonina podawana w dawkach 0,5–5 mg pozwala zmniejszyć uczucie zmęczenia związane z długimi podróżami. Analiza wykazała również, że:

• najlepsze wyniki daje zażycie substancji na dwie godziny przed porą snu w miejscu docelowym,
• osoby zażywające 5 mg zasypiały szybciej i spały lepiej od tych biorących 0,5 mg (dawki powyżej  5 mg nie były bardziej skuteczne),
• stosowanie 2-mg tabletek o powolnym uwalnianiu nie przynosiło oczekiwanych rezultatów,
• korzyści ze stosowania melatoniny są relatywnie większe przy podróżach, w których przekraczamy więcej stref czasowych, szczególnie w kierunku wschodnim.

Autorzy przeglądu zaznaczyli, że kluczowe znaczenie ma pora zażywania substancji – jeżeli przyjmiemy dodatkową dawkę melatoniny na początku dnia, może ona spowodować bezsenność i wydłużyć okres adaptacji do nowego rytmu dnia i nocy.

Przytoczone dane wydają się potwierdzać skuteczność melatoniny, nadal jednak nie jest do końca jasny jej status. W większości państw europejskich substancja ta jest zaliczana do produktów leczniczych dostępnych bez recepty, natomiast w Stanach Zjednoczonych od 1993 r. można ją nabyć jako suplement diety. Rozbieżności są z pewnością spowodowane faktem, że melatonina może stanowić składnik przeciętnej diety. Najlepszym jej źródłem są wiśnie, kukurydza i ryż. Nie do końca wiadomo jednak, czy melatonina spożywana wraz z dietą wpływa na stężenie tego hormonu we krwi i wykazuje jakiś efekt fizjologiczny. Na rozstrzygnięcie powyższego problemu będziemy musieli poczekać.

Ssaki, płazy, gady

U ssaków impulsy są odbierane przez komórki siatkówki oka, skąd drogą nerwową trafiają do odpowiedniej struktury mózgu, regulującej wydzielanie  melatoniny. U ryb, płazów i gadów impulsy światła docierają poprzez kości czaszki bezpośrednio do znajdującej się w mózgu szyszynki, tworząc tzw. trzecie oko.

lek. med. Paweł Kańka

„Farmacja i Ja”, czerwiec 2010