Na pomoc organizmowi

Istnieją substancje pozwalające na podtrzymywanie przystosowawczej odpowiedzi organizmu na utrzymujący się stan stresu wywołanego dostosowywaniem się do trudnych warunków otoczenia. To adaptogeny.

Ciężkie przeżycia, emocje, niedożywienie, niedobór snu bądź nadmierny wysiłek - np. podczas wyprawy w głąb amazońskiej dżungli lub wysokogórskiej wspinaczki - mogą powodować wyraźne zmiany odporności organizmu, jego gospodarki hormonalnej, funkcji układu trawiennego, układu krążenia lub choćby produkcji określonych enzymów. Jeśli wysiłek jest krótkotrwały, organizm mobilizuje swe siły i jest w stanie podjąć skuteczną obronę i zlikwidować ów niekorzystny wpływ. Jeśli natomiast trwa długo lub jest wyraźnie nasilony, wysoki poziom negatywnych bodźców zewnętrznych może sprawić, że - bez względu na zdolności przystosowawcze - wydajność organizmu nie jest w stanie dłużej im sprostać i nieuchronne są zmiany systemowe w organizmie.

Zakres wskazań

Adaptogeny wspomagają proces adaptacji organizmu, wzmagając niespecyficzną odpowiedź i ułatwiając powrót do stanu wyjściowego. Wpływają one m.in. na komórkową syntezę DNA, DNA-zależną syntezę RNA, produkcję protein, tworzenie glukozo-6-fosforanu, ograniczają nadprodukcję katecholamin. Szeroki zakres wskazań, w których znajdują zastosowanie adaptogeny sugeruje, że zawarte w nich składniki aktywne są skierowane na te mechanizmy regulacyjne, które są wspólne dla tkanek zaangażowanych w regulację homeostazy.

Dwie grupy

Pod względem chemicznym adaptogeny można podzielić na: terpenoidy o szkielecie tetracyklicznym (jak kortyzol) i składniki aromatyczne (podobne do katecholamin). Do pierwszej z wymienionych grup zalicza się sitoindozydy I-IV z Withania somnifera, glukozyd kukurbitacyny R z Bryonia alba, do drugiej lignany - eleuterozyd E IX z Eleutherococcus senticosus, schizandryna B X ze Schizandra chinensis, rosawina VIII czy pochodne fenyletanu - salirozyd VII, obie wymienione substancje z Rhodiola rosea.

Lata badań

Wymienione w tabelce rośliny oraz wiele innych adaptogenów stosowanych lokalnie w miejscach naturalnego występowania były wykorzystywane przez miejscową ludność, co pozwalało jej przetrwać niesprzyjające warunki lub okresy. Dziś nauka korzysta z doświadczeń medycyny tradycyjnej, stosując je - w zależności od wskazań - w produktach leczniczych lub w produktach służących uzupełnianiu diety.

Najbardziej znane adaptogeny

• Panax ginseng Żeń-szeń, wszechlek żeń-szeń, żeń-szeń koreański
  • Jedna z najpowszechniej stosowanych i najdokładniej poznanych roślin leczniczych. W tradycyjnej medycynie Dalekiego Wschodu zalecana w stanach zmęczenia i osłabienia.
• Eleuterococcus senticosus (Acanthopanax senticosus) Eleuterokok kolczysty, żeń-szeń syberyjski
  • Główne wskazania to pobudzanie ośrodkowego układu nerwowego, zwiększanie wydolności psychofizycznej oraz wzmaganie odporności w przypadkach osłabienia, przemęczenia i w okresie rekonwalescencji.
• Schizandra chinensis (Maximowiczia sinensis) Cytryniec chiński
  • Z owoców sporządza się nalewkę lub stosuje wysuszone i sproszkowane jako środek wzmacniający w stanach zmęczenia fizycznego i psychicznego.
• Rhodiola rosea (Sedum roseum, Sedum rhodiola, Rhodiola arctica) Różeniec górski, złoty korzeń, golden root, arctic root
  • W tradycyjnej medycynie wschodnioeuropejskiej i azjatyckiej znany od lat jako surowiec roślinny stymulujący funkcje układu nerwowego, działający przeciwdepresyjnie, eliminujący uczucie zmęczenia oraz zapobiegający nudnościom związanym z przebywaniem na dużych wysokościach i usprawniający działanie układu krążenia.
• Withania somnifera Witania, ashwagandha, indian ginseng, winter cherry
  • Uznaje się za adaptogen ułatwiający zdolność przetrwania ekstremalnych warunków otoczenia oraz surowiec o właściwościach antyoksydacyjnych i immunostymulujących.

dr n. farm. Katarzyna Żurowska

„Farmacja i Ja”, wrzesień 2008