Natura włóknika roślinnego

Paradoksalnie, właśnie dzięki temu, że układ pokarmowy człowieka nie radzi sobie z trawieniem włóknika roślinnego, stał się on źródłem korzyści dla zdrowia. Celowo stanowi uzupełnienie diety.

Pokrzywa, konopie, len, bawełna, kokos, a nawet odmiana niejadalnych bananów - zawierają spore ilości włóknika roślinnego. I choć wykorzystywany jest on głównie przez przemysł włókienniczy lub papierniczy, kiedyś jadano niektóre z roślin, które go zawierają, m.in. pokrzywę. Teraz naukowcy ponawiają próby wygłuszania genów odpowiedzialnych za syntezę substancji (np. gossypolu w bawełnie) eliminujących te rośliny z jadłospisu.

Chemia błonnika

Substancje o charakterze włókna roślinnego umiejscowione są w strukturach wiązek przewodzących liści lub jako integralna część ścian komórkowych nasion, owoców, kory. W odróżnieniu od włókien pochodzenia zwierzęcego o charakterze białkowym (wełny, jedwabiu), główny składnik włókien roślinnych stanowi celuloza, w mniejszym stopniu hemicelulozy, ligniny, pektyny oraz woski. Są one odporne na hydrolizę w środowisku wodnym, wrażliwe na działanie niektórych mikroorganizmów, jak również trawione w przewodzie pokarmowym niektórych owadów (podstępnych moli!) oraz ssaków (przeżuwaczy). Dzięki temu, że układ pokarmowy człowieka nie radzi sobie z trawieniem włóknika roślinnego, stał się on źródłem korzyści dla zdrowia.

Włóknik babki jajowatej w procentach

Jednym z surowców roślinnych dostarczających błonnika są nasiona babki jajowatej (łac. Plantago ovata lub Plantago isphagula). Natura chemiczna jej błonnika opiera się na hemicelulozie z dodatkiem arabinozy, ramnozy oraz kwasu galakturonowego z niewielką domieszką galaktozy, glukozy i mannozy. Nasiona zawierają według różnych źródeł ok. 15-35% błonnika rozpuszczalnego oraz 65-85% polisacharydów nierozpuszczalnych w wodzie. Rozpuszczalna w wodzie frakcja błonnika zawartego w nasionach babki jajowatej w przewodzie pokarmowym zmienia swoją strukturę. W jelitach chłonie wodę i staje się żelową masą powlekającą ścianki jelit, a przez to je osłania.

Korzystny efekt spożywania błonnika ujawnia się, gdy jednocześnie dostarczy się do jelit wodę w ilościach wystarczających do jego pęcznienia. Nie wolno doprowadzić do sytuacji, gdy błonnik zlepi się w twarde konglomeraty. Może to spowodować utratę drożności jelit lub zaparcie.

Zalety zdrowotne

Warto wspomnieć, iż żel tworzący się z frakcji rozpuszczalnej błonnika posiada zdolność absorpcji produktów przemiany materii w jelicie grubym, przez co wspomaga naturalne procesy usuwania ich z organizmu. Jednocześnie tworzy on na powierzchni kału wilgotną warstwę, która ułatwia jego przesuwanie wzdłuż jelita. Dodatkowo ta frakcja błonnika ulega częściowej fermentacji i staje się pożywką dla flory bakteryjnej jelit, której korzystny wpływ na zdrowie znany jest od dawna. Frakcja nierozpuszczalna błonnika z kolei przyspiesza przesuwanie treści pokarmowych w jelicie poprzez zmianę konsystencji i zwiększanie ich objętości. Również zwiększenie nacisku na ściany jelita powoduje ich odruchowy skurcz. Powstające w wyniku częściowej hydrolizy i fermentacji błonnika związki, np. kwas masłowy, mają korzystny wpływ na zjawiska patologiczne - np. zmiany związane z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego oraz rakiem jelita grubego. Według niewyjaśnionego w pełni mechanizmu błonnik w dawce do 30 g dziennie sprzyja też obniżeniu poziomu frakcji LDL cholesterolu, zmniejsza absorpcję cholesterolu oraz nasila obieg kwasu cholowego i chenodeoksycholowego. Obniża również poposiłkowe poziomy glukozy we krwi u pacjentów z cukrzycą.

Błonnik potrzebuje wody. Nie wolno doprowadzić do sytuacji, by zlepił się w twarde konglomeraty. Może to spowodować utratę drożności jelit lub zaparcia.

Autor: Katarzyna Żurowska, dr n. farm.

„Farmacja i ja”, marzec 2009