Słoneczny beta-karoten

Jak rekomendować preparaty witaminowo-mineralne?

Dieta starszych osób powinna uwzględniać szczególne potrzeby ich organizmu i być dobrze zbilansowana. Dodatkowo można ją także wspomagać...

Jesienne przeziębienia

Ze statystyk wynika, że corocznie w okresie jesiennym co czwarty Polak łapie przeziębienie

Naturalne adaptageny

Kiedy wymagania otaczającego świata stają się zbyt duże, wewnętrzna równowaga organizmu zostaje zachwiana. To początek drogi do poważnych schorzeń....

Wakacje to okres, kiedy sporo czasu spędzamy na słońcu. Wiele  osób nie zna umiaru i jednocześnie nie zabezpiecza się odpowiednio przed szkodliwymi skutkami kąpieli słonecznych. Podstawową ochronę powinny stanowić kremy zawierające odpowiednie filtry UV.  Warto również wiedzieć, że preparaty doustne także mogą pomóc w bezpiecznym opalaniu się.

Promieniowanie słoneczne jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych wpływających szkodliwie na skórę. Promienie ultrafioletowe, odpowiedzialne za powstawanie opalenizny, są promieniowaniem niosącym duże ilości energii, a co za tym idzie mogącym niekorzystnie wpływać na struktury znajdujące się w komórkach skóry. Może ono wywołać oparzenia, przedwczesne starzenie się skóry, a także zmiany nowotworowe. Wiadomo, że nadmiar promieniowania powoduje zwiększenie wytwarzania wolnych rodników w komórkach skóry. Mogą to być zarówno rodniki tlenowe, jak i lipidowe, powstające poprzez wybicie elektronów z obojętnych cząsteczek przez wysokoenergetyczne promieniowanie. Aby zapewnić skórze najlepszą ochronę, niezbędne jest zachowanie w takiej sytuacji odpowiedniej równowagi oksydo-redukcyjnej.

Właściwości beta-karotenu

Jedną z substancji mogących pomóc w takiej ochronie, jest beta-karoten – żółty barwnik należący do ogromnej rodziny karotenoidów, występujący w kolorowych owocach i roślinach zielonych, gdzie jest maskowany przez chlorofil.

Beta-karoten jest uważany za jedną z najlepszych substancji antyoksydacyjnych. Mechanizm pochłaniania energii przez cząsteczkę karotenu polega najprawdopodobniej na jej izomeryzacji z formy cis- na trans-karotenoid. Przewaga beta-karotenu nad innymi antyoksydantami jest taka, że występuje w osoczu krwi w stosunkowo dużej ilości.

Obecność beta-karotenu w roślinach, szczególnie w kolorowych owocach i warzywach, sprawia, że stanowi on jeden ze składników naszej diety (patrz ramka: Naturalne źródła beta-karotenu).

Jak na razie nie udało się ustalić minimalnego zapotrzebowania organizmu na tę substancję. Oznacza to, że nie występują żadne objawy niedoboru beta-karotenu. Co ważne, nie ma również górnych norm bezpieczeństwa, co oznacza, że beta-karotenu nie można praktycznie przedawkować.

Poza wspomnianą funkcją antyoksydacyjną, beta-karoten stanowi również prowitaminę A. W komórkach jelit oraz wątroby część spożytego beta-karotenu jest przekształcana w retinal, jedną z aktywnych form tej witaminy. Wielkość tej reakcji zależy od aktualnego zapotrzebowania organizmu na witaminę A. Reszta wchłoniętego beta-karotenu pełni funkcję antyoksydacyjną.

Badania działania beta-karotenu

Zainteresowanie tą substancją, jako czynnikiem chroniącym przed promieniowaniem słonecznym, sięga lat dwudziestych XX w. Jednak pierwsze wiarygodne badania zaczęły pojawiać się w latach 70., a jedne z pierwszych przeprowadzili naukowcy ze Stanów Zjednoczonych. Wyniki ich dość prostego badania opublikowano w 1972 r. w piśmie „Journal of Investigative Dermatology”. W eksperymencie wzięło udział 30 zdrowych ochotników, którym podawano beta-karoten w dawce 180 mg/d lub placebo przez 10 tygodni. Po tym czasie uczestników wystawiono na działanie słońca na pustyni w Arizonie. Maksymalny czas ekspozycji wynosił dwie godziny dziennie. Na plecach uczestników umieszczono specjalne szablony, które pozwalały wystawiać na działanie promieni słonecznych poszczególne fragmenty skóry przez dokładnie określony czas. Dzięki temu można było ocenić stopień zaczerwienienia skóry po jednej i dwóch godzinach ekspozycji oraz ustalić tzw. MED (Minimal Erythema Dose – minimalną ilość promieniowania ultrafioletowego wywołującą zaczerwienienie w 24 godziny po ekspozycji). Badacze oceniali również wpływ spożywanego beta-karotenu na podstawowe parametry krwi i zabarwienie skóry. Okazało się, że zastosowanie nawet tak dużej dawki nie spowodowało żadnych zmian hematologicznych bądź chemicznych we krwi, poza kilkukrotnym zwiększeniem stężenia samego beta-karotenu w osoczu. Skóra dłoni i stóp uczestników z grupy badanej uzyskała żółte zabarwienie, jednak pozostałe części ciała zażółcone były jedynie w minimalnym stopniu i nie wpłynęło to na późniejszą ocenę opalenizny.

Wyniki nie były jednak tak spektakularne, jak się spodziewano. Beta-karoten miał jedynie mały, choć statystycznie znamienny wpływ na wspomniany wskaźnik MED. U osób stosujących beta-karoten zmiany skórne w postaci rumienia pojawiały się po dłuższej ekspozycji na promieniowanie słoneczne niż u tych stosujących placebo. Nasilenie rumienia skóry w miejscach naświetlanych przez 60 i 120 minut było jednakowe w obu grupach, niezależnie od czasu ekspozycji. Jednak kolejna ocena po 4 dniach przyniosła zaskakujący efekt – skóra osób stosujących beta-karoten była ciemniejsza niż w grupie placebo.

Jak stwierdzili autorzy badania, zaobserwowane przez nich efekty były zbyt małe, aby zalecać suplementację beta-karotenu jako środka chroniącego przed nadmiernym promieniowaniem ultrafioletowym, ale może ona pomóc uzyskać lepszą opaleniznę.

Od czasu opisanej publikacji minęło 38 lat i choć liczba badań przeprowadzona w celu jednoznacznego ustalenia skuteczności beta-karotenu w ochronie skóry może iść w setki, to nadal trudno o ostateczną rekomendację.

Beta-karoten plus filtry UVA/B

Pewną nadzieję przynosi publikacja z 1996 r. z „European Journal of Dermatology”, wskazująca na beta-karoten, ale w połączeniu ze stosowanymi miejscowo filtrami UV, jako na najlepszą ochronę przed szkodliwym promieniowaniem słonecznym. Niemieccy naukowcy przeprowadzili badanie podobne do opisanego wcześniej, w którym porównali skuteczność stosowanego doustnie beta-karotenu (w dawce 30 mg/d) i kremów ochronnych z filtrami UVA/B. Okazało się, że kombinacja suplementacji i ochrony miejscowej była bardziej skuteczna niż każdy z badanych czynników osobno. Podsumowując, autorzy dają do zrozumienia, że takie postępowanie powinno być zalecane osobom, które podczas wakacyjnych wyjazdów chcą intensywnie korzystać ze słonecznych kąpieli.

lek. med. Paweł Kańka

„Farmacja i Ja”, lipiec/sierpień 2010