Układ krążenia. Centrum dowodzenia życiem

Nie dorówna mu nawet najnowocześniejszy mechanizm stworzony przez człowieka. Jego silnik – serce – to prawdziwy fenomen natury, który sam reguluje swoją pracę i potrafi dostosować moc do zmiennych potrzeb właściciela. Nic dziwnego, że jest największym, najbardziej zapracowanym i bez wątpienia najważniejszym układem w organizmie. Od niego zależy zdrowie i... po prostu życie.

Kondycja układu krążenia ma niebagatelny wpływ na długość i jakość życia. Teoretycznie system krwionośny mógłby prawidłowo funkcjonować nawet 120 lat. Dlaczego jednak o takich przypadkach długowieczności słyszymy jedynie w telewizji? Chyba sami jesteśmy sobie winni. W praktyce bowiem wielu z nas, lekceważąc prozdrowotny tryb życia, funduje sobie choroby serca nawet już w młodym wieku. Najczęściej cierpimy na nadciśnienie tętnicze oraz chorobę niedokrwienną serca. Co istotne – obu chorobom można skutecznie zapobiec i dość łatwo je leczyć.

Jeśli chcemy, by układ krążenia na długo zachował sprawność, trzeba przestrzegać kilku zasad. Ich wdrożenie w życie nie jest ani trudne, ani uciążliwe. Przede wszystkim warto zadbać o mądrą dietę. Powinna zawierać dużo warzyw, owoców, produktów zbożowych, ryb, olejów roślinnych, a mało mięsa i produktów pochodzenia zwierzęcego. Należy jeść często, ale małe porcje (więcej na temat diety na stronie 60). Równie ważna jest aktywność fizyczna. Najlepiej wybrać taką formę ruchu, która sprawia nam przyjemność. Aktywnością powinna rządzić zasada 3x30x130, czyli 3 razy w tygodniu po 30 minut z intensywnością, dzięki której tętno wzrasta do 130 uderzeń na minutę. Pamiętajmy, że cichym zabójcą dla układu krążenia są papierosy. Warto stale zachęcać pacjentów do rzucenia nałogu i proponować wsparcie w postaci preparatów ułatwiających rozstanie z nałogiem. Niekorzystnie na układ krwionośny działają także nadmiar alkoholu oraz stres. Groźna dla serca jest… próchnica (a właściwie tworzące ją bakterie), jak i grypa, która może prowadzić do zapalenia mięśnia sercowego (dlatego co roku warto zachęcić pacjentów do leczenia już pierwszych objawów). Ogromne zagrożenie stanowi nadwaga, która zmusza serce i układ krążenia do cięższej pracy i sprzyja miażdżycy. Najbardziej niebezpieczna jest otyłość brzuszna – trzeba pilnować, by obwód w talii nie przekraczał 80 centymetrów u kobiet i 94 u mężczyzn, a BMI ciała 25 kg/m2. Niebagatelne znaczenie mają także geny. Dlatego osoby, których rodzice przeszli zawał, udar mózgu lub cierpieli z powodu innych chorób układu krążenia w młodym wieku, powinny szczególnie wziąć sobie do serca rady lekarzy. W przeciwnym razie mogą podzielić los swoich rodziców.

Mechanizm jest precyzyjny, ale bywa zawodny

Każda komórka i każda tkanka do funkcjonowania potrzebują tlenu i składników odżywczych. Dostarcza je krew, która zbiera także zbędne produkty przemiany materii powstające w procesie metabolizmu, zapobiegając w ten sposób zatruciu organizmu toksynami endogennymi. Aby oba procesy były możliwe, krew rozprowadzana jest po organizmie siecią naczyń oplatających organizm od mózgu po czubki palców stóp. Gdyby je połączyć, okrążyłyby kulę ziemską dwukrotnie wzdłuż równika. W organizmie ludzkim krew krąży dwiema drogami: krążeniem dużym, zwanym też systemowym, i krążeniem małym, płucnym.

Serce, tętnice i żyły

Centralnym narządem układu krążenia jest serce. To swego rodzaju pompa, która nieustannie, bez chwili przerwy, kurczy się średnio 70 razy w ciągu minuty, tłocząc krew do naczyń. Specjalny układ, który wytwarza i przewodzi impulsy, powoduje kurczenie się komórek mięśnia serca. Przerwa w pracy serca mogłaby się skończyć omdleniem, utratą przytomności, a nawet zgonem. Równie niebezpieczne są zaburzenia rytmu serca. Gdy układ stymulujący lub bodźcoprzewodzący serca szwankuje, pacjentów leczy się farmakologicznie i/lub wszczepia się specjalne urządzenia: stymulatory serca lub kardiowertery-defibrylatory.

Serce jest narządem jamistym, zbudowanym z mięśni. Ma cztery jamy wypełnione krwią: dwa przedsionki i dwie komory. Przegroda dzieli serce na dwie połowy: prawą i lewą. Serce składa się więc z prawego i lewego przedsionka oraz prawej i lewej komory. Z komór wychodzą tętnice, do przedsionków krew doprowadzają żyły. Z lewej komory krew utlenowana zostaje siłą skurczu wtłoczona do aorty. Tu zaczyna się krążenie duże. Aorta rozdziela się na wiele gałęzi tętniczych, które rozprowadzają krew do narządów i tkanek. Od początku aorty odchodzą tętnice prowadzące krew do głowy i kończyn górnych, a w dalszym jej przebiegu gałęzie doprowadzające krew do narządów wewnętrznych, np. jelit, nerek i wątroby. Gdy szwankuje praca tych tętnic lub ich odgałęzień, dochodzi do zaburzeń ukrwienia odżywianych przez nie narządów. Objawia się to np. bólami brzucha, zaburzeniami trawienia, a w przypadku zwężenia tętnic nerkowych – nadciśnieniem tętniczym opornym na leczenie.

Chorobie może ulegać także sama aorta. Gdy się nieprawidłowo poszerza, powstaje tętniak, który stanowi poważne zagrożenie. W razie pęknięcia osłabionej ściany może spowodować śmiertelny w skutkach krwotok wewnętrzny. Taki tętniak jest rodzajem bomby zegarowej, bo długo nie daje żadnych objawów. Pacjenci czasem skarżą się na gniotący ból w śródbrzuszu lub okolicy lędźwiowej. Ból nieco słabnie w pozycji leżącej z nogami zgiętymi w kolanach. Lekarz może wyczuć tętnienie w nadbrzuszu, a nawet wymacać tętniaka podczas badania brzucha. Pacjenci często podejrzewają, że ich dolegliwości wywołują problemy z żołądkiem. Kupują więc preparaty wspomagające trawienie, ale ich stosowanie nie przynosi ulgi. Warto więc doradzić pacjentom z niespecyficznymi bólami brzucha, aby nie zwlekali z wizytą u lekarza, a nawet wykonali na własny koszt USG jamy brzusznej. Leczenie tętniaka polega na wszczepieniu protezy naczyniowej. Zabieg jest obciążony dużym ryzykiem. Dlatego lekarze decyzję o operacji podejmują, gdy ryzyko zabiegu jest mniejsze niż zagrożenie pęknięciem, czyli gdy tętniak osiągnie odpowiedni rozmiar. Pacjent musi dbać o utrzymanie ciśnienia tętniczego w zakresie normy, bo jego zwyżki są dodatkowym czynnikiem ryzyka pęknięcia tętniaka.

Dolegliwości kończyn dolnych

Aorta w okolicy podbrzusza rozgałęzia się na dwie duże gałęzie tętnicze doprowadzające krew do kończyn dolnych. Podobnie jak wszystkie inne jej gałęzie tętnicze, te także dzielą się na drobniejsze gałązki, a te na jeszcze drobniejsze, aby przejść w najdrobniejsze naczynia włosowate, czyli kapilary. Odbywa się w nich wymiana gazów i produktów przemiany materii. Podobnie jak w przypadku zaburzeń pracy tętnic dogłowowych lub trzewnych doprowadzających krew do narządów wewnętrznych, także patologie tętnic kończyn dolnych wywołują dolegliwości. Jedną z nich jest spowodowane przez miażdżycę i palenie papierosów niedokrwienie kończyn dolnych, zwane chromaniem przestankowym. Objawia się bólem kończyn w trakcie wysiłku (np. spaceru), zwiększoną wrażliwością na zimno, blednięciem kończyny (czasem sinieniem). Schorzenie stopniowo się nasila i coraz mniejszy wysiłek wywołuje ból na skutek postępującego niedokrwienia mięśni kończyn. Dołączają się także zaniki mięśniowe na skutek zaburzeń ukrwienia i ograniczania przez chorego pracy mięśni, a także słabe lub niewyczuwalne tętno na kończynach. Wydłużanie dystansu chromania jest możliwe tylko przez trening marszowy. Dlatego należy zachęcać pacjenta do chodzenia pomimo bólu. Niestety, korzystny efekt zanika po zaprzestaniu ćwiczeń. Należy je więc nieprzerwanie kontynuować. Odpoczynek może mieć fatalne konsekwencje (skutkiem nieleczonej miażdżycy bywa amputacja kończyny). W celu uniknięcia incydentów sercowo-naczyniowych każdy chory powinien stale przyjmować lek przeciwpłytkowy, np. ASA lub klopidogrel, a także statynę, która może wydłużyć dystans chromania. Świetne wyniki daje też niedostępny w Polsce preparat cilostazol. Stosowany wraz z treningiem marszowym potrafi zdziałać cuda.

Krew odtlenowana z naczyń włosowatych płynie przez żyły, którymi wraca do prawego przedsionka serca – tu kończy się krążenie duże. Następnie z prawej komory krew płynie do płuc przez pień płucny, który rozgałęzia się na dwie tętnice płucne: prawą i lewą. Tętnice płucne rozgałęziają się na tętniczki, które dzielą się na naczynia włosowate oplatające pęcherzyki płucne, gdzie dochodzi do wymiany gazowej. Krew pozbywa się dwutlenku węgla, a zbiera tlen. Naczynia włosowate łączą się w żyłki, a te w żyły dostarczające krew utlenowaną do żył płucnych. Prowadzą one krew do lewej połowy serca. Tu kończy się krążenie małe, czyli płucne.

PRACA POD CIŚNIENIEM

Gdy serce nieustannie się kurczy, pompuje krew do aorty, a następnie do tętnic. Ciśnienie tętnicze mierzone za pomocą aparatów to siła, z jaką krew napiera na ściany tętnic. Jeśli jest zbyt niskie, krew płynie leniwie, z trudem docierając do naczyń włosowatych. Dlatego niskociśnieniowcy często mają chłodne dłonie i stopy. Z kolei gdy ciśnienie jest zbyt wysokie, krew uderza zbyt gwałtownie w naczynia. Nadciśnienie tętnicze jest jedną z głównych przyczyn choroby niedokrwiennej i zawału serca, a także udaru mózgu. Ale to nie koniec listy skutków nadciśnienia, bo jego wysokie wartości mają negatywny wpływ również na naczynia siatkówki oka, pracę nerek i przerost mięśnia sercowego. Średnio co trzecia osoba z nadciśnieniem tętniczym jest nieświadoma, że cierpi z tego powodu. Nie wie, że w jej organizmie czai się wróg. Wszystko przez to, że nadciśnienie długo nie daje żadnych dolegliwości. Czasem jedynym objawem nadciśnienia jest ból głowy, problemy ze snem lub łatwe męczenie się. A wystarczy pomiar ciśnienia tętniczego (powinno być wykonane już u małych dzieci!), aby w porę zapobiec niekorzystnym skutkom.

Gdy ciśnienie jest za wysokie!

Pomiar wartości ciśnienia tętniczego zawiera dwie składowe: ciśnienie skurczowe (górne) i rozkurczowe (dolne). Jego wartość podlega nieustannym zmianom w zależności od wieku, pory dnia (brak nocnego spadku powinien budzić niepokój), aktywności fizycznej, emocji, ogólnego stanu zdrowia. Za optymalne uznaje się ciśnienie 120/80 mm Hg. Gdy podczas dwóch wizyt lekarz stwierdzi, że ciśnienie przekracza 140/90 mm Hg, może rozpoznać nadciśnienie tętnicze. Aż u 9 na 10 pacjentów z nadciśnieniem nie udaje się ustalić przyczyny choroby. To tzw. nadciśnienie pierwotne (rozpoznawane po wykluczeniu nadciśnienia wtórnego). Jego etiologia jest wieloczynnikowa. Istotną rolę odgrywają tu m.in. peptydowe hormony natriuretyczne, nadmierna aktywność układu współczulnego i układu renina-angiotensyna-aldosteron (RAA). Zwiększenie aktywności układu RAA powoduje m.in. skurcz naczyń, także wieńcowych, przerost komórek mięśni gładkich naczyń, uwalnianie aldosteronu, działanie arytmogenne, zwiększenie napięcia układu współczulnego i hamowanie syntazy tlenku azotu, jednej z bardziej aktywnych substancji rozszerzających naczynia.

Z kolei wśród czynników środowiskowych wykazano związek między spożyciem soli a wartością ciśnienia tętniczego i ryzykiem powikłań sercowo-naczyniowych. Niebagatelne znaczenie ma brak regularnej aktywności fizycznej i otyłość, zwłaszcza brzuszna. Stres, zwiększając napięcie układu współczulnego, niekorzystnie wpływa na serce i naczynia krwionośne. Zaledwie w 10% przypadków nadciśnienia można określić jego przyczynę. Za nadciśnienie wtórne najczęściej odpowiadają choroby nerek, zwężenie tętnicy nerkowej i choroby gruczołów wydzielania wewnętrznego, takie jak hiperaldosteronizm, zespół Cushinga, zaburzenia pracy tarczycy lub przytarczyc. Niedostatecznie często rozpoznawaną przyczyną nadciśnienia, szczególnie u otyłych mężczyzn, którzy „lubią dobrze zjeść”, jest zespół obturacyjnego bezdechu sennego. Schorzenie to zwiększa kilkakrotnie ryzyko choroby wieńcowej, zaburzeń rytmu serca, niewydolności serca i udaru mózgu.

Potrzebne wsparcie

Po wykryciu nadciśnienia tętniczego lekarz zleca podstawowe badania krwi. Większość można wykonać w POZ na podstawie skierowania od lekarza rodzinnego. W przypadku wątpliwości doktor może prosić o konsultację u specjalisty, np. kardiologa. Pacjent powinien odwiedzić także gabinet okulisty. Badanie dna oka umożliwia ocenę zaawansowania nadciśnienia tętniczego.

Wykrycie nadciśnienia tętniczego nie upoważnia lekarza do wypisania od razu recepty na lek hipotensyjny. Decyzja o sposobie leczenia uzależniona jest nie tylko od wartości ciśnienia tętniczego, lecz także całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego. Przykładowo – inaczej lekarz postąpi u niepalącego 35-latka z nadwagą, z nadciśnieniem 150/90 mm Hg, z wzorcowymi wynikami badań i którego rodzice są zdrowi, a inaczej u 50-latka z takim samym ciśnieniem, ale z hipercholesterolemią, otyłością brzuszną, cukrzycą, palącego, którego ojciec zmarł na zawał w wieku 45 lat. Decyzję, który lek hipotensyjny wybrać, lekarz podejmuje na podstawie wartości ciśnienia tętniczego, stopnia powikłań narządowych, a także wieku pacjenta. Przykładowo u osób starszych świetnie sprawdzają się leki moczopędne, po zawale – ß-blokery, przy dysfunkcji lewej komory lub w nefropatii cukrzycowej – inhibitory konwertazy angiotensyny lub sartany, a przy współistniejącym przeroście gruczołu krokowego – α-blokery. Gdy jeden lub dwa leki przestają skutecznie działać, lekarz może zwiększyć ich dawkę lub dołączyć kolejny, o odmiennym mechanizmie działania. To ostatnie postępowanie wydaje się bardziej korzystne.

GDY PRACĘ UTRUDNIA CHOlESTEROL

Niejednokrotnie można usłyszeć z ust pacjentów: „Wyniki mam dobre, tylko cholesterol podwyższony”. Kosztem takiego myślenia może być nawet zawał serca. Cholesterol jest niezbędny do życia; wchodzi w skład błon komórkowych, uczestniczy w produkcji niektórych hormonów i syntezie kwasów żółciowych, ma niebagatelne znaczenie dla pracy mózgu. Bez niego nie można żyć. Ale co za dużo, to niezdrowo. Nadmiar cholesterolu jest szkodliwy. Aż 70% dorosłych Polaków ma zbyt wysokie stężenie tej substancji. Zły cholesterol, tzw. LDL, łatwo przedostaje się do krwiobiegu i odkłada się w błonie wewnętrznej naczyń tętniczych. Podśródbłonkowe masy powodują gromadzenie się makrofagów, proliferację fibroblastów i komórek mięśni gładkich. Następnie ogniska te wapnieją, prowadząc do miażdżycowego twardnienia tętniczek. Skutkuje to także zmianami śródbłonka, przez co zmniejsza się stężenie prostacyklin zapobiegających gromadzeniu się płytek krwi. Przez to w miejscu obnażenia błony, np. na skutek oderwania się fragmentu blaszki, łatwo dochodzi do agregacji płytek krwi i powstania zakrzepu. Z taką sytuacją najczęściej mamy do czynienia w zawale serca. W efekcie dochodzi do martwicy obszaru tkanki zaopatrywanego przez niedrożne naczynie. Zmiany miażdżycowe mogą przebiegać w każdym niemal miejscu organizmu, prowadząc do choroby niedokrwiennej serca (miażdżyca rozwija się w naczyniach wieńcowych), mózgu, nóg, nerek albo siatkówki oka. Odkładaniu cząstek LDL przeciwdziała dobry cholesterol HDL.

NAJTRUDNIEJSZY PRZECIWNIK – CHOROBA NIEDOKRWIENNA

Jeszcze kilkanaście lat temu uważano, że choroba niedokrwienna serca to męska przypadłość. Obecnie wiadomo, że także często z tego powodu cierpią kobiety, ale chorują kilkanaście lat później ze względu na ochronną rolę endogennych hormonów. Należy jednak pamiętać, że antykoncepcja hormonalna i HTZ zwiększają ryzyko choroby zakrzepowo-zatorowej, co może grozić poważnymi konsekwencjami, np. udarem mózgu lub zatorowością płucną. Ryzyko to wzrasta, gdy przyjmująca je kobieta jednocześnie pali papierosy (warto pytać pacjentkę, wydając środek antykoncepcyjny, czy jest palaczką, i ostrzec ją przed ewentualnym ryzykiem). Z tego powodu po udarze mózgu, zawale serca lub przebytej zakrzepicy antykoncepcja hormonalna nie jest zalecana.
Co prawda serce kobiety jest położone nieco wyżej, średnica ujść przedsionkowo-komorowych jest nieco mniejsza, a ściana tętnic wieńcowych mniej krucha niż u mężczyzn, może ono także inaczej reagować na hormony, stres i wysiłek fizyczny, ale budową swą kobiece serce  nie różni się znacząco od serc męskich. Dlatego kobiety, podobnie jak mężczyźni, także chorują na chorobę niedokrwienną serca. Choroba wieńcowa (popularnie zwana przez pacjentów wieńcówką) obejmuje wszelkie stany niedokrwienia serca spowodowane zmianami w tętnicach wieńcowych. Aż w 98% przypadków przyczyną jest miażdżyca. Początkowo choroba daje o sobie znać w czasie zwiększonego zapotrzebowania mięśnia sercowego na tlen, np. podczas dużego wysiłku. Objawia się bólem w klatce piersiowej, zwykle zamostkowym, który może promieniować do barków, nadgarstków, żuchwy, a nawet nadbrzusza. Wywołuje go zwykle wysiłek fizyczny lub emocje. Ból trwa kilka minut i ustępuje w spoczynku lub po przyjęciu nitrogliceryny. Ani oddychanie, ani zmiana pozycji nie nasilają bólu. Stopniowo, wraz z zaawansowaniem choroby, postępującym zwężeniem światła naczynia wieńcowego przez blaszkę miażdżycową, dochodzi do ograniczenia codziennej aktywności. Klasyfikację dławicy piersiowej umożliwia czterostopniowa skala CCS, gdzie I oznacza bóle wywołane długo trwającym lub gwałtownym wysiłkiem fizycznym, a w klasie IV dławica pojawia się nawet w spoczynku, a dolegliwości może sprowokować choćby przejście do toalety. Przy takim zaawansowaniu choroby pacjent jest o krok od zawału. Zawał mięśnia sercowego może jednak wystąpić na każdym etapie choroby, a nawet być jej pierwszym objawem.

Rozpoznanie wieńcówki jest wieloetapowe. Najpierw niezbędne jest ustalenie charakteru bólu w klatce piersiowej, jego występowanie po wysiłku lub emocjach i ustępowanie po przyjęciu azotanu. EKG rzadko wykazuje zmiany w okresie bezbólowym, w czasie zaś bólu najczęściej ujawnia się obniżenie odcinka ST. Jeśli objawy sugerują chorobę wieńcową, lekarz rodzinny kieruje pacjenta do kardiologa, aby wykonać bardziej specjalistyczne badania: echokardiografię, test wysiłkowy, a czasem koronarografię. Badanie to umożliwia ocenę naczyń wieńcowych i ich ewentualnego zwężenia. W przypadku zaburzeń rytmu wykonuje się całodobową rejestrację EKG metodą Holtera.

Leczenie choroby wieńcowej

Polega na zwalczaniu czynników ryzyka miażdżycy i chorób, które mogą nasilać dławicę piersiową, np. anemii, zaburzeń pracy tarczycy, zaburzeń rytmu serca. Nieocenioną rolę odgrywają leki przeciwdławicowe. Azotany służą znoszeniu dolegliwości i są stosowane zapobiegawczo przed wysiłkiem fizycznym. ß-blokery to leki pierwszego wyboru, bo zwiększają tolerancję wysiłku i zapobiegają bólom. Przy przeciwwskazaniu do ich stosowania zastąpić je mogą blokery kanału wapniowego (zwłaszcza diltiazem i werapamil – nie wolno ich łączyć z ß-blokerami!). Jeśli leczenie ß-blokerem jest niewystarczające, lekarz dołącza zwykle blokery kanału wapniowego z grupy pochodnych dihydropirydyny, np. amlodypinę. Każdy chory powinien także przyjmować statynę i lek przeciwpłytkowy, np. kwas acetylosalicylowy (ASA) w dawce 75-100 mg dziennie, a w przypadku przeciwwskazań do ASA, klopidogrel (75 mg na dobę). Jeśli leczenie farmakologiczne nie przynosi oczekiwanych rezultatów, a ryzyko leczenia inwazyjnego jest mniejsze niż spodziewane korzyści, kardiolodzy mogą podjąć decyzję o leczeniu inwazyjnym metodą PCI (przezskórnej interwencji wieńcowej) lub CABG (pomostowaniu aortalno-wieńcowemu).

NAJBARDZIEJ OBAWIAMY SIĘ ZAWAŁU

Zawał jest finałowym etapem choroby wieńcowej. Dochodzi do niego pod wpływem zamknięcia światła naczynia tętniczego i ustania przepływu krwi, najczęściej na skutek zakrzepu powstającego na pękniętej, niestabilnej blaszce miażdżycowej. W ciągu 15-30 minut rozwija się martwica mięśnia serca zaopatrywanego przez niedrożne naczynie. Zapobiec martwicy może tylko szybka interwencja.

Ból zawałowy jest bardzo silny, piekący, dławiący, ściskający, jakby „ktoś usiadł na klatce piersiowej”. Trwa co najmniej 20 minut. Może promieniować do żuchwy, lewego barku, ramienia, rzadko do okolicy między łopatkami. Czasem objawia się dolegliwościami sugerującymi ostrą patologię w jamie brzusznej. Mogą wystąpić nudności, wymioty, kaszel, zawroty głowy, kołatanie serca i bardzo silny niepokój. Ból nie mija po zażyciu nitrogliceryny, nawet jeśli dotychczas była skuteczna w bólach dławicowych. Osoby z cukrzycą, zwłaszcza wieloletnią, mogą przechodzić zawał całkowicie bezbólowo. Jedynym objawem u nich są wówczas zmiany w EGK i wzrost enzymów martwicy mięśnia sercowego.

Liczy się czas reakcji

Pacjent z podejrzeniem zawału musi jak najszybciej trafić do szpitala, najlepiej do ośrodka kardiologii interwencyjnej. Jeśli ból dławicowy nie ustępuje kilka minut po zażyciu nitrogliceryny, nie wolno tracić czasu na dalsze zastanawianie się. Należy jak najszybciej wezwać pogotowie. Chory z podejrzeniem zawału serca powinien zażyć 150-300 mg ASA najlepiej w postaci tabletki niepowlekanej, pogryźć ją lub przeżuć. W zależności od czasu, jaki upłynął od wystąpienia dolegliwości, ryzyka krwawienia i stanu pacjenta lekarze decydują o dalszym sposobie leczenia: PCI lub fibrynolitycznym. PCI polega na wprowadzeniu zwykle przez tętnicę udową do tętnicy odpowiedzialnej za powstanie zawału specjalnego balonika (świeża skrzeplina jest miękka i można ją dość łatwo pokonać). Następnie za pomocą wspomnianego balonika wypełnianego roztworem soli fizjologicznej rozszerza się naczynie. Ponieważ jednak taka metoda leczenia grozi w przyszłości restenozą, w poszerzonym fragmencie naczynia umieszcza się stent, który zmniejsza ryzyko ponownej niedrożności naczynia. Tromboliza z kolei ma za zadanie rozpuścić skrzep, doprowadzając do udrożnienia naczynia. Najpoważniejszym powikłaniem tej metody jest krwotok. Ze względu na brak wyraźnych korzyści nie zaleca się stosowania PCI poprzedzonej fibrynolizą. W przypadku gdy PCI jest nieskuteczna lub nie można jej wykonać lub wystąpiły inne okoliczności, lekarz może podjąć decyzję o wykonaniu CABG, czyli pomostowania aortalno-wieńcowego. Polega ono na umieszczeniu pomostu naczyniowego omijającego zwężenie tętnicy. Po zawale pacjent musi nadal przyjmować regularnie leki. Nie wolno zapominać o regularnej aktywności fizycznej, pożegnaniu z nałogiem palenia papierosów, zrzuceniu zbędnych kilogramów, przestrzeganiu zasad zdrowego żywienia i intensywnym leczeniu chorób współistniejących, np. takich jak cukrzyca.

Serce ze wspomaganiem

Dzięki postępowi medycyny wydłuża się życie chorych z poważną dysfunkcją serca. Dlatego coraz więcej osób cierpi z powodu niewydolności serca, czyli stanu, gdy serce nie spełnia swej roli jako pompa. Pojawiają się obrzęki obwodowe, duszność, zła tolerancja wysiłku. Niewydolność serca można klasyfikować w prosty sposób dzięki skali NYHA (New York Heart Association). Połowa chorych z niewydolnością serca umiera w ciągu pięciu lat na skutek nagłego zatrzymania krążenia. Leczenie jest trudne. Chory musi zażywać leki usprawniające pracę serca, ograniczyć podaż sodu i płynów, kontrolować masę ciała, przestać palić papierosy i unikać alkoholu. W wybranych przypadkach stosuje się leczenie inwazyjne, np. wszczepienie kardiowertera-defibrylatora.

PROSTO DO MÓZGU!

Bardzo ważnym elementem dużego krążenia jest krążenie mózgowe. Dobre ukrwienie ośrodkowego układu nerwowego wpływa na sprawność ruchową, procesy myślowe oraz funkcjonowanie zmysłów. Wszelkie przeszkody w dopływie krwi mogą prowadzić do niedrożności naczyń mózgowych. Przykładem takiej sytuacji jest migotanie przedsionków, gdy na skutek chaotycznej ich pracy rośnie ryzy-ko powstania zakrzepu, który wraz z krwią może popłynąć naczyniami do mózgu, zamykając następnie światło tętnic i prowadząc tym samym do udaru niedokrwiennego stanowiącego 85% wszystkich udarów.

Z kolei skutkiem wysokiego ciśnienia tętniczego może być przerwanie ciągłości naczynia mózgowego i krwotok niszczący otaczającą tkankę mózgową, czyli udar krwotoczny. Po 55. roku życia co 10 lat dwukrotnie wzrasta ryzyko udaru mózgu. Nadciśnienie tętnicze zwiększa to ryzyko pięciokrotnie, cukrzyca dwukrotnie, a migotanie przedsionków od 5 do 18 razy. Udary mózgu stanowią trzecią przyczynę zgonów na świecie i są głównym powodem niepełnosprawności wśród osób dorosłych.

Udaremnić udar mózgu

Udar mózgu to nagłe, trwające dłużej niż 24 godziny wystąpienie zaburzeń czynności mózgu spowodowane przyczynami naczyniowymi. Wystąpienie udaru mózgu może poprzedzać ogniskowe, przejściowe niedokrwienie – TIA (Transient Ischemic Attack). TIA to trwające krócej niż 24 godziny i całkowicie ustępujące zaburzenia funkcji mózgu. Może to być przejściowe niedowidzenie, zaburzenia czucia, osłabienie siły mięśni lub zaburzenia mowy. Ryzyko udaru po TIA wzrasta aż pięciokrotnie. Dlatego zmieniło się podejście do tego zagadnienia. Obecnie TIA jest wskazaniem do natychmiastowej hospitalizacji na oddziale neurologii i wykonania badań, a nie jak jeszcze kilka lat temu jedynie odwiedzenia gabinetu neurologa w bliżej nieokreślonym czasie.

Objawy udaru mogą być różne w zależności od rejonu mózgu, który uległ uszkodzeniu. Najczęściej są to jednak niedowłady połowicze, zaburzenia czucia, wykrzywienie twarzy, niemożność mówienia lub rozumienia mowy. Mogą wystąpić drgawki, utrata równowagi lub przytomności. Z kolei krwotok podpajęczynówkowy pacjenci opisują jako trudny do wyobrażenia ból głowy. Często występuje u nich także utrata przytomności i objawy podrażnienia opon mózgowo-rdzeniowych. Pacjenci z takimi objawami muszą jak najszybciej trafić do specjalistycznego ośrodka, bo czas decyduje o ich dalszych losach. Postępowanie uzależnione jest od rodzaju udaru. Badaniem obrazowym z wyboru jest zwykle tomografia komputerowa. Pozwala szybko wykluczyć inne przyczyny dolegliwości, np. guza mózgu. Jeśli przyczyną udaru jest zakrzep, pacjent otrzyma tkankowy aktywator plazminogenu (rt-PA) rozpuszczający zakrzep. W przypadku udaru krwotocznego stosuje się leczenie operacyjne polegające na zamknięciu źródła krwawienia – jeśli to możliwe.

Wystąpienie udaru nie chroni przed kolejnym udarem. Aby się przed nim ustrzec, należy leczyć miażdżycę, zaburzenia rytmu serca, nadciśnienie tętnicze, dbać o kondycję fizyczną i zwalczać nadmiar kilogramów. Udarom sprzyja także palenie papierosów, alkohol i zwężenie tętnic szyjnych, które należy leczyć zgodnie z zaleceniem lekarzy. Profilaktyka wtórna obejmuje leki przeciwpłytkowe lub przeciwzakrzepowe.

Anna Jaworska, specjalista medycyny rodzinnej

Nadciśnienie białego fartucha

U niektórych pacjentów ciśnienie mierzone w gabinecie jest wyraźnie wyższe od pomiarów w warunkach domowych. Przyczyną jest stres związany z wizytą u lekarza. Wątpliwości, czy przyczyną jest rzeczywiście nadciśnienie białego fartucha, wyjaśni całodobowy pomiar ciśnienia, tzw. ABP (holter ciśnieniowy).

Etapy implantacji stentu

Stent to rodzaj cewki zbudowanej z różnorodnie utkanej siatki wszczepianej do światła poszerzonego balonikiem naczynia wieńcowego. Celem stentu jest utrzymanie drożności naczynia. Stenty wykonane są z różnych materiałów. Mogą być powlekane warstwą substancji (np. sirolimusem lub paklitakselem) hamującej rozrost komórek mięśni gładkich naczynia. Zmniejsza to częstość restenozy. Stenty powlekane stosowane są obecnie w większości zabiegów. Wszyscy chorzy po implantacji stentów wymagają podwójnej terapii przeciwpłytkowej kwasem acetylosalicylowym i klopidogrelem.

Jak rozpoznać objawy udaru mózgu

Pochodzący z języka angielskiego skrót FAST w przystępny sposób pozwala zapamiętać objawy ostrego udaru mózgu, których pod żadnym pozorem nie wolno zbagatelizować. Wystąpienie choćby jednego z nich powinno nakłonić do natychmiastowego wezwania pogotowia:

F – Face, czyli twarz; niepokój powinno wzbudzić jej wykrzywienie, opadanie kącika ust, powieki, wygładzenie fałdów skórnych i zmarszczek po jednej stronie,

A – Arm – niedowład lub osłabienie siły mięśni ramienia,

S – Speach – zaburzenia mowy,

T – Time – czas, czyli jak najszybciej wezwać pomoc.

"Farmacja i Ja", luty 2011