Był sobie raz senes…

Jego preparaty są dostępne bez recepty i stanowią jeden z częściej stosowanych sposobów na doraźne leczenie zaparć. Nie od dzisiaj. Wykorzystanie senesu jako środka przeczyszczającego związane jest z długą i ciekawą historią. Warto zacząć od początku.

W zamierzchłych czasach senes w postaci pasty sporządzanej ze świeżych liści stosowano jako lek dermatologiczny pomocny w leczeniu różnych chorób skóry. Aplikowano go w formie maści lub okładów, między innymi w przypadkach trądziku i liszaju. Najbardziej znane i powszechne użycie wiąże się jednak z jego działaniem przeczyszczającym. W tym celu stosowany był już od X w. naszej ery. Arabowie wprowadzili go do lecznictwa pod nazwą sana lub sanna. Słowo to stało się źródłem dzisiejszej nazwy łacińskiej – senna czy polskiej – senes.

Krótka historia

Od wieków eksploatowano krzewy senesu pochodzące ze stanu dzikiego, głównie w Egipcie, Sudanie i niektórych krajach arabskich, a następnie uprawiano w dorzeczu Nilu. Pochodzące z Afryki strąki tej rośliny eksportowano drogą morską między innymi do Europy, gdzie stanowiły wyjątkowo cenny surowiec farmaceutyczny.

Na statki ładowano je w porcie Aleksandria nad Morzem Śródziemnym i stąd wzięła się jego potoczna nazwa, używana również do dziś – senes lub strączyniec aleksandryjski. Z powodu wciąż rosnącego zapotrzebowania, uprawę senesu rozpoczęto nawet w Anglii, gdzie był znany i oficjalnie stosowany już od 1640 r. Miejscowe uprawy nie zaspokajały jednak potrzeb. Dostawy senesu egipskiego okazały się z czasem też niewystarczające dla rosnącego kręgu odbiorców.

Dodatkowo wciąż wzrastające ceny, szczególnie po zmonopolizowaniu handlu senesem przez sułtana egipskiego, stały się przyczyną poszukiwania innych źródeł i dostawców tej drogocennej rośliny. Rozpoczęto więc uprawę strączyńca w Azji, a dokładniej w Indiach. Tamtejszy gorący i wilgotny klimat sprzyjał wymaganiom i uprawie rośliny.

Największe plantacje senesu mieściły się w okolicach miasta Tirunelveli (pod rządami brytyjskimi zwanego Tinnevelly) w południowej części kraju. I tak w początkach XIX w., najprawdopodobniej w 1813 r., rozpoczęła się era senesu indyjskiego zwanego senesem Tinnevelly lub inaczej bombajskim (od nazwy portu, w którym załadowywano na okręty wielkie ilości tego surowca na użytek innych części świata). Dziś senes pochodzący z Azji uprawiany jest też poza Indiami, np. w Chinach.

Niepozorny krzew

Rosnący w warunkach naturalnych w Afryce senes często osiąga rozmiary niewielkiego drzewka. Kwitnie bardzo obficie, wydając efektowne jasnożółte kwiaty, które stopniowo są zastępowane przez owoce, mające postać niepozornych, płaskich, brunatnoszarych strąków. Liście senesu są parzystopierzaste, szarozielone i pokryte drobnym meszkiem. I strąki, i liście stanowią wyjątkowo cenny surowiec farmaceutyczny opisywany w farmakopeach zarówno narodowych, jak i europejskiej oraz w licznych monografiach roślin leczniczych.

Rodzaje senesu

Początkowo jednak w celach użytkowych wykorzystywano tylko strąki senesu. Dopiero z czasem okazało się, że również liście mogą stanowić bardzo wartościowy surowiec farmaceutyczny. Warto wiedzieć, że na rynku surowców farmaceutycznych funkcjonują oba gatunki senesu – ostrolistny (Cassia acutifolia, syn. Cassia senna, Cassia orientalis) zwany senesem lub strączyńcem aleksandryjskim oraz wąskolistny (Cassia angustifolia, syn. Cassia lanceolata, Cassia medicinalis, Senna alexandrina) zwany do dziś senesem lub strączyńcem indyjskim.

Co ciekawe, uprawy gatunku indyjskiego mieszczą się aktualnie również w Afryce. Oba wymienione gatunki należą do rodziny brezylkowatych. Warto także wspomnieć, że niektórzy botanicy łączą je i traktują jako jeden gatunek – Cassia alexandrina.

dr n. farm. KATARZYNA ŻUROWSKA

„Farmacja i Ja" styczeń 2012