Jak działają sennozydy?

Liście senesu

Saponiny - na kaszel i nie tylko

Soap, sapone, sabon, sabun, savon, sapo i wiele podobnych – to w różnych językach słowa oznaczające mydło. Nazwa saponiny wiąże się z ich...

Jesienne przeziębienia

Ze statystyk wynika, że corocznie w okresie jesiennym co czwarty Polak łapie przeziębienie

Wytrawny zapach rozmarynu

Liść rozmarynu wykorzystywany jest najczęściej jako przyprawa. I słusznie. Ten surowiec farmaceutyczny o różnorodnym korzystnym wpływie na układ...

Sennozydy należą do grupy związków antrachinonowych liścia senesu. W naturze antrachinony występują w wielu roślinach, ale największe ich stężenia stwierdzono w tkankach niektórych gatunków roślin wyższych, które z tego właśnie powodu stały się surowcami farmakognostycznymi o właściwościach przeczyszczających.

Antrachinony mają postać połączeń z cukrami prostymi, najczęściej glukozą i ramnozą, tzw. postać glikozydową. Glikozydowa natura sprawia, że są dobrze rozpuszczalne w wodzie. Im więcej cząsteczek monocukrów w cząsteczce antrachinonu, tym bardziej jest rozpuszczalny w wodzie. Ma to duże znaczenie praktyczne.

Podczas przygotowywania naparów, np. z liści senesu, umożliwia to efektywną ich ekstrakcję do naparu. Jest więc warunkiem odpowiedniej dostępności farmakologicznej, a następnie dostępności biologicznej i skuteczności terapeutycznej, co w przypadku sennozydów oznacza działanie w ciągu 8-12 godzin. Siła ich działania przeczyszczającego uzależniona jest od obecności grup hydroksylowych lub innych podstawników w cząsteczce, również wspomnianych cukrów. Ich liczba wpływa na charakter działania sennozydów – im jest ich więcej, tym silniejsze właściwości przeczyszczające oraz lepsza rozpuszczalność w wodzie.

Farmakokinetyka

Glikozydy nie są trawione przez enzymy trawienne w przewodzie pokarmowym. Nie są też wchłaniane w jelicie cienkim człowieka ze względu na znaczną wielkość cząsteczki i wysoką hydrofilność. Dopiero w jelicie grubym są przekształcane w aktywne metabolity. W dolnym odcinku przewodu pokarmowego – w jelicie grubym, dzięki aktywności naturalnej flory bakteryjnej sennozydy są metabolizowane do monoantronów oraz sennidyn (wolnych aglikonów). Końcowym produktem tych przemian jest reino-9-antron, który jest odpowiedzialny za skuteczne działanie przeczyszczające. Działanie to określane jest  jako stymulujące, ale zwane też bywa drażniącym.

Mechanizm działania

Działanie sennozydów, a właściwie ostatecznego produktu ich przemian, odbywa się w jelicie grubym według dwóch mechanizmów.
Pierwszy polega na wpływie na procesy sekrecji, a dokładnie na zwiększeniu wydzielania śluzu i elektrolitów, powodujące z kolei wzmożone wydzielanie wody do jelita. Drugi związany jest z wpływem na motorykę jelita grubego polegającym na stymulacji zakończeń nerwów czuciowych prowadzącej do skurczów propulsacyjnych i hamowaniu skurczów stacjonarnych. Powoduje to nasilenie pasażu jelitowego i przyspieszenie transportu zawartości jelita w stronę odbytu.

Mechanizmy te sprawiają, że zawartość jelita staje się bardziej płynna, a defekacja znacznie ułatwiona.
Uwidocznienie działania przeczyszczającego od momentu przyjęcia preparatów zawierających sennozydy wynika z czasu przebiegu opisanego wyżej metabolizmu sennozydów oraz podstawowej szybkości pasażu jelitowego.

Udział flory bakteryjnej
Ciekawe jest zjawisko polegające na udziale flory jelitowej w przemianach prowadzących do powstania aktywnej biologicznie cząsteczki reinoantronu z nieaktywnych cząsteczek sennozydów w postaci glikozydowej. W badaniach ustalono, że zwierzęta pozbawione mikroflory bakteryjnej jelit nie reagowały na podanie senesu. U zwierząt z prawidłowo wykształconą florą bakteryjną procesy przekształcania sennozydów w aktywny produkt metabolizmu zachodziły prawidłowo i obserwowano działanie przeczyszczające.

dr n. farm.
Katarzyna Żurowska kz@farmacjaija.pl

„Farmacja i Ja" październik 2011

Piśmiennictwo
1. Kohlmünzer S.: Farmakognozja. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003
2. de Witte P.: Metabolism and Pharmacokinetics of Anthranoids. Pharmacology 1993; 47(Supl.1): 86-97.
3. de Witte P., Lemli E.: The metabolism of anthranoid laxatives. Hepatogastroenterology 1990; 37 (6): 601-605.