Mniszek do zadań specjalnych

Żółte kwiaty mniszka cechują się bogactwem barwników ksantofilowych, witamin i soli mineralnych

Botanika dla astmatyka

Wiele lat temu medycyna miała do dyspozycji tylko surowceroślinne, potem wyizolowane z nich składniki aktywne, a w końcu ichsyntetyczne...

Jesienne przeziębienia

Ze statystyk wynika, że corocznie w okresie jesiennym co czwarty Polak łapie przeziębienie

Zaczęło się od wierzby…

Choć stosowano ją już w starożytnym Egipcie, do dziś nie do końca wiadomo, jak działa. Kora wierzby, używana przez kilka tysiącleci, jest uznawana...

Mniszek lekarski od dawna był wykorzystywany w medycynie tradycyjnej, a od jakiegoś czasu jest poddawany szczegółowej analizie fitochemicznej.

Wielokierunkowe właściwości lecznicze mniszka wynikają z bogactwa jego składu chemicznego, przy czym różne jego części różnią się nieco zestawem substancji aktywnych. W zależności od ich optymalnego stężenia w różnych okresach roku pozyskuje się różne jego części: korzeń – późną jesienią, ziele i liście tuż przed kwitnieniem, a kwiaty w postaci koszyczków – we wczesnym okresie kwitnienia. Jako surowiec leczniczy może być pozyskiwany także sok mleczny.

Lecznicze właściwości

Nie zawsze jeszcze wiadomo, którym składnikom aktywnym obecnym w różnych częściach mniszka lekarskiego przypisać określone działania lecznicze. Nieliczne badania, mające ustalić zależności przyczynowo-skutkowe dla różnych substancji czynnych prowadzono jedynie na zwierzętach, ale wiedza dotycząca zastosowania mniszka lekarskiego w fitoterapii tradycyjnej jest na tyle szeroka, że jest on obecnie składnikiem wielu preparatów, głównie mieszanek ziołowych.

Sok mleczny mniszka zawiera substancję gorzką – taraksacynę. Towarzyszą jej białka, żywice, inozytol i trójterpeny (tarakserol, taraksasterol, cykloartenol) oraz cholina, laktucerol i kauczuk. Sok ten jest wykorzystywany głównie w postaci okładów w przypadku kurzajek i brodawek. Do stosowania zewnętrznego wykorzystuje się też świeżo wyciśnięty sok z ziela oraz wyciągi z ziela w celu regeneracji skóry, przyspieszenia bliznowacenia i do kąpieli kosmetycznych łagodzących podrażnienia skórne.

Ziele mniszka zawiera grupę kumaryn (cychorynę i eskulinę), flawonoidy (pochodne apigeniny i luteoliny), kwasy organiczne (kawowy i chlorogenowy), fitosterole (sitosterol, stigmasterol, taraksasterol), a przede wszystkim jest bogate w witaminy i substancje mineralne. Wśród nich warto wymienić witaminy A, D, B, C, ß-karoten, inne karotenoidy, ksantofile, chlorofil, cholinę oraz związki żelaza, krzemu, magnezu, sodu, potasu, cynku, manganu, miedzi i fosforu. Ma działanie moczopędne dzięki stymulowaniu procesu przesączania w kłębuszkach nerkowych. Efekt ten wykorzystuje się w przypadkach drobnych obrzęków związanych z napięciem przedmiesiączkowym (PMS) oraz z przewlekłą niewydolnością krążenia.

W korzeniu mniszka, stanowiącym najczęściej stosowany surowiec zielarski, ustalono obecność aminokwasów, fruktozy, kwasów organicznych, trójterpenu amyryny, laktonów seskwiterpenowych, jak również garbników, flobafenów i olejku eterycznego. Zawartość wiodącego składnika, jakim w korzeniu jest inulina, waha się w zależności od pory roku i wynosi od 2% wiosną do 40% późną jesienią. Wykorzystanie korzeni mniszka wiąże się z zawartymi w nim substancjami gorzkimi, odpowiedzialnymi za działanie żółciotwórcze (cholereticum) i żółciopędne (cholagogum) oraz wspomagającymi procesy trawienne, a także z obecną w dużych ilościach inuliną stanowiącą cenne frakcje błonnika rozpuszczalnego. Warto zaznaczyć, że korzystne działanie na wątrobę jest najczęściej wykorzystywanym działaniem mniszka w dzisiejszej farmacji.

Ostrzeżenia

Polecając przetwory z mniszka lub mieszanki ziołowe zawierające mniszek, warto pamiętać o tym, że szczególna uwaga należy się osobom z tendencją do nadmiernej produkcji soku żołądkowego, pacjentom stosującym leki moczopędne oraz pacjentom uczulonym na rośliny z rodziny Asteraceae. W ostatnim przypadku należy wziąć pod uwagę ryzyko wystąpienia krzyżowej reakcji alergicznej w postaci wysypki, a nawet reakcji anafilaktycznej.

Żółte kwiaty mniszka Taraxacum officinale

Cechują się bogactwem barwników ksantofilowych, witamin i soli mineralnych, podobnie jak liście, a dodatkowo zawierają śluz i pektyny. Tak jak ziele zawierają również pewien rodzaj polisacharydów, których właściwości określa się jako stymulatory biogenne. Kwiaty mniszka nadają się nie tylko do wiosennych sałatek, ale w postaci syropów łagodzą stany zapalne górnych dróg oddechowych i mają działanie immunomodulujące. Dzięki kwiatom mniszek jest też rośliną miododajną.

dr n. farm. Katarzyna Żurowska

„Farmacja i Ja”, kwiecień 2010