Rośliny w diagnostyce

Surowce roślinne są obecne w medycynie nie tylko ze względu na swój potencjał terapeutyczny. Okazuje się, że są takie związki pochodzenia roślinnego, które wykorzystuje nowoczesna diagnostyka.

Przykładem niech będą lektyny roślinne. Aby zrozumieć ich użyteczność w nowoczesnej diagnostyce, słów kilka o ich naturze. Lektyny to związki o charakterze białek lub glikoprotein. Mają  zdolność wiązania wyraźnie określonych cząsteczek cukrowych. Wybiórczość tych połączeń stanowi o specyficznej czułości metod, do których lektyny są wykorzystywane.

Początki zastosowania lektyn w diagnostyce to połowa wieku XX, kiedy zauważono wybiórczą zdolność niektórych z nich do tworzenia połączeń z ludzkimi i zwierzęcymi antygenami grupowymi krwi obecnymi na powierzchni komórek krwi. I dziś serologia korzysta z odczynników opartych na roztworach lektyn. Oprócz oznaczania podstawowych, najbardziej znanych antygenów grupowych układu AB0 we krwi, służą do oznaczania oraz izolowania z tkanek antygenów z mniej znanych grup MNSs, Lewis, P, Ii oraz TF i Tn.

Mikrobiologia kliniczna też wykorzystuje lektyny – do różnicowania i identyfikacji patogenów o bliskim stopniu pokrewieństwa oraz do badania szczegółów mechanizmów oddziaływania między komórkami drobnoustroju (np. z rodzaju Streptococcus i Neisseria) i komórkami zaatakowanego organizmu, a także w celu identyfikacji i izolowania szczepów bakteryjnych (Campylobacter, Helicobacter), grzybów (Candida) oraz pierwotniaków (Leishamania, Trypanosoma).

Z kolei w badaniach histologicznych lektyny roślinne pozwalają na oznaczenia o zdecydowanie wyższej czułości niż przy użyciu metod klasycznych. Dzięki nim można izolować z tkanek lub płynów ustrojowych śladowe ilości antygenów zgodności tkankowej lub markerów limfocytarnych. Dzięki użyciu lektynowej chromatografii można dziś ustalać strukturę połączeń glikozydowych badanych tkanek z lektynami i w ten sposób różnicować je w obrębie danej tkanki, co daje informację o stanie fizjologicznym oraz ewentualnych patologiach w ustroju człowieka.

Kolejną dziedziną, w której wykorzystuje się właściwości lektyn roślinnych, jest immunologia. Lektyny działają stymulująco na podziały limfocytów T i – rzadziej – na populację limfocytów B. Mają też wpływ pobudzający na produkcję niektórych interleukin, m.in. IL-2, IL-6, IL-8, jak również interferonu IFN-γ oraz czynnika martwiczego nowotworów TNF. Dzięki wykrywaniu nieprawidłowej budowy glikoprotein w niektórych chorobach nowotworowych lektyny stanowią też detektory chorobowo zmienionych komórek. Oprócz wykrywania rozwoju guzów, kolejne oznaczenia z użyciem lektyn służą również do monitorowania ich wzrostu. Prowadzi się też badania w kierunku wykorzystania lektyn w terapii celowanej – dzięki ich specyficznej wybiórczości do tworzenia połączeń z określonymi glikoproteinami komórek nowotworowych. Dzięki temu może się okazać możliwe podawanie do guza określonych radioizotopów połączonych z lektynami.

Również niektóre grzyby są źródłem lektyn. Ich zastosowanie w medycynie także jest możliwe.

dr n. farm. Katarzyna Żurowska

"Farmacja i Ja", styczeń 2011