Saponiny - na kaszel i nie tylko

Kwiat dziewanny

Niedoceniane źródło witaminy C

Łatwo dostępne i tanie ziemniaki przez wieki stanowiły jeden z głównych składników w codziennym jadłospisie. Dziś wiele osób celowo eliminuje je z...

Naświetlanie w Skandynawii

Czy wiesz, że w krajach skandynawskich w okresie zimowym jest zalecane korzystanie z solariów? Ma to zapobiegać objawom depresji wynikających z braku światła dziennego.

Botanika dla astmatyka

Wiele lat temu medycyna miała do dyspozycji tylko surowceroślinne, potem wyizolowane z nich składniki aktywne, a w końcu ichsyntetyczne...

Soap, sapone, sabon, sabun, savon, sapo i wiele podobnych – to w różnych językach słowa oznaczające mydło. Nazwa saponiny wiąże się z ich właściwością pienienia się, co wynika ze zdolności do zmniejszania napięcia powierzchniowego roztworów wodnych. Niektóre z saponin są o tyle interesujące, że mają także działanie wykrztuśne.

Obecność  stwierdzono w wielu roślinach, najwięcej u przedstawicieli rodzin goździkowatych (Ca-ryophyllaceae), pierwiosnkowatych (Primulaceae), krzyżownicowatych (Polygalaceae) i araliowatych (Araliaceae). Chemicznie są to glikozydy – połączenia aglikonów z cząsteczką cukru prostego (glukozy, galaktozy, ksylozy, arabinozy lub innego) bądź kwasu uronowego (glukuronowego, galakturonowego). Ze względu na charakter aglikonu saponiny mogą być kwaśne lub obojętne. Te drugie są nazywane pseudosaponinami, bo w rzeczywistości mają nieco odmienne właściwości.

Działania drażniące

Dość zróżnicowana pod względem chemicznym grupa saponin ma również zróżnicowane właściwości farmakologiczne. Nierozpuszczalne w wodzie saponiny triterpenowe wykazują działanie drażniące błony śluzowe, m.in. oskrzeli – powodując zwiększone wydzielanie upłynnionego śluzu – oraz działają drażniąco na błonę śluzową żołądka – wywołując na drodze pośredniej odruch kaszlowy. Kaszel w tym przypadku powstaje na drodze odruchowej nie w związku z procesem chorobowym w drogach oddechowych, ale w wyniku odruchu powstającego i wychodzącego z narządu spoza układu oddechowego, w tym przypadku z żołądka. Opisane zjawiska wspólnie przyczyniają się do udrożniania dróg oddechowych, kiedy to gęsta wydzielina oskrzelowa może być rozrzedzana i odkrztuszana.

Działania przeciwskurczowe i przeciwzapalne

Na podobnej zasadzie – drażnienia w innych narządach – saponiny działają na nerki, powodując zwiększenie przesączania, a więc mają działanie moczopędne. Obserwuje się też działanie przeciwskurczowe i przeciwzapalne saponin oraz aktywność przeciwgrzybiczą, skierowaną przeciwko drożdżom i grzybom patogennym. Wyjaśnieniem tego zjawiska może być zdolność saponin, przede wszystkim tych steroidowych, do tworzenia połączeń ze sterolami ścian komórkowych.

Przy okazji warto dodać, że saponiny mają właściwość tworzenia połączeń z białkami i lecytynami. Saponiny znane są też z tego, że powodują hemolizę krwinek czerwonych. To zjawisko nie ma najprawdopodobniej nic wspólnego z cholesterolem w ścianach komórkowych, lecz zależy od budowy aglikonu saponinowego. Zarówno rodzaj saponiny, jak i wrażliwość erytrocytów danego organizmu decydują o nasileniu reakcji hemolizy. Działanie drażniące – tak ogólnie można podsumować wpływ saponin na organizm. Podane doustnie wchłaniają się słabo, dlatego można je uznać za bezpieczne. Po podaniu pozajelitowym bywają toksyczne.

Saponiny (saponozydy) są dość zróżnicowanym zespołem związków roślinnych, choć zalicza się je do dwóch głównych grup – pochodzenia terpenowego i steroidowego.


Najbardziej znane saponinowe surowce roślinne
1. Korzeń lukrecji (Glycyrrhiza glabra). 2. Kwiat dziewanny (Verbascum thapsiforme). 3. Korzeń pierwiosnka (Primula officinalis). 4. Liść bluszczu (Hedera helix). 5. Nasiona kasztanowca (Aesculus hippocastanum). 6. Korzeń mydlnicy (Saponaria officinalis). 7. Korzeń żeń-szenia (Panax ginseng). 8. Kora kwilai (Quillaja saponaria).

Zastosowanie saponin

• W przemyśle farmaceutycznym wykorzystuje się aktywność saponin zmniejszającą napięcie powierzchniowe do produkcji emulsji. Zmniejszenie napięcia powierzchniowego ułatwia emulgowanie, dlatego saponiny ceni się jako naturalne emulgatory.

• Saponiny steroidowe są cennym surowcem w półsyntetycznej produkcji hormonów płciowych i kortykosteroidów służących do wytwarzania produktów leczniczych.

dr n. farm. KATARZYNA ŻUROWSKA

"Farmacja i Ja" luty 2012